Fiche du document numéro 6106

Num
6106
Date
Vendredi 1er mars 2002
Amj
Auteur
Fichier
Taille
628468
Pages
29
Urlorg
Titre
Commission d'enquête parlementaire « Grands Lacs » : Audition de M. Deus Kagiraneza
Nom cité
Source
Type
Langue
FR
Citation
17/03/14

Handelingen - Annales

GR 14

GR 14

Belgische Senaat
Gewone Zitting 2001­2002

Sénat de Belgique
Session ordinaire 2001­2002

Parlementaire
onderzoekscommissie
«Grote Meren»

Commission d'enquête
parlementaire
«Grands Lacs»

Hoorzittingen
Vrijdag 1 maart 2002
Namiddagvergadering

Auditions
Vendredi 1er mars 2002
Réunion de l'après­midi

Verslag

Compte rendu

Hoorzitting met de heer
Deus Kagiraneza

Audition de M. Deus Kagiraneza

(Voorzitter: de heer André Geens)

(Présidence de M. André Geens)

De heer Kagiraneza. ­ Ik wens niet met
gesloten deuren te worden gehoord.
Ik wens in alle openbaarheid te spreken
omdat ik niets te verbergen heb.

M. Kagiraneza. ­ Je ne souhaite pas être
entendu à huis clos.
J'aimerais que mon intervention soit rendue
publique parce que je n'ai rien à cacher.

De voorzitter. ­ Het was mijn plicht u van
deze mogelijkheid op de hoogte te brengen.
We geven eveneens de voorkeur aan een
openbare hoorzitting.

M. le président. ­ Je devais vous informer
de cette possibilité.
Nous préférons également éviter le huis clos.

De heer Kagiraneza. ­ Men heeft mij
gevraagd te verschijnen voor de
Senaatscommissie die zich bezighoudt met de
regio van de Grote Meren. Het is
geruststellend te weten dat we nog niet de
vergetenen en verdoemden van de wereld
zijn.
Mijn biografie kan nuttig zijn.
Ik was belastinginspecteur, controleur van
financiën, lid van het politiek bureau van het
FPR, stafluitenant in het Rwandees
Patriottisch Leger en gedurende vijf jaar
vertegenwoordiger in het nationale
overgangsparlement. Ik heb gedurende één
jaar deel genomen aan de bezetting van de
oostelijke provincie, een gebied dat negentien

M. Kagiraneza. ­ On m'a demandé de me
présenter devant cette auguste commission
sénatoriale qui se préoccupe de la région des
Grands Lacs. Cela me rassure : nous ne
sommes pas les oubliés ou les damnés de la
terre.
Ma biographie peut être utile.
J'ai été inspecteur des impôts, contrôleur des
finances, membre du bureau politique du
FPR, lieutenant­officier d'état­major au sein
de l'armée patriotique rwandaise et député à
l'Assemblée nationale de transition pendant 5
ans. Enfin, j'ai pris part à une année
d'occupation dans la province orientale, soit
un territoire quasi dix­neuf fois plus grand que
la Belgique. J'y étais chargé de la mobilisation

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

1/29

17/03/14

Handelingen - Annales

keer groter is dan België. Ik was er belast
met de politiek­militaire mobilisatie.
Hoewel ik nooit rechtstreeks aan de
exploitatie van de rijkdommen van Congo
heb deelgenomen, was het mijn opdracht die
exploitatie en de bezetting van het land te
vergemakkelijken. Ik ken sommige, maar niet
alle dossiers. Ik maakte deel uit van het leger,
de inlichtingendienst en Congo Desk, het
departement voor buitenlandse veiligheid. De
dossiers waren strikt gescheiden en in
sommige ervan mochten we onze neus niet
steken opdat we er niet te veel van te weten
zouden komen. Mochten we in handen van
de vijand vallen, dan zouden we hen geen
informatie kunnen verstrekken.
Na de genocide op de Tutsi van 1994 is een
groot deel van de Rwandese rijkdom door de
overwonnen troepen en de Interahamwe­
milities naar Congo geëxporteerd.
Eens we de macht in Kigali hadden
overgenomen, hebben we dan ook
geprobeerd dit leger, dat zich buiten onze
grenzen bevond, te ontmantelen. We hebben
al onze troeven ingezet. De genocide was
beëindigd en door de Verenigde Naties
erkend. De vervolging van de criminelen was
een zaak van humanitair recht; de
internationale gemeenschap was niet tijdig
opgetreden.
We hebben op politiek vlak van deze gunstige
situatie gebruikgemaakt. Vervolgens hebben
we militaire operaties gevoerd, maar dat was
een zaak van het ministerie van Defensie.
Toen president Pasteur Bizimungu vaststelde
dat het front van Bukavu naar Goma
verschoof en de overwinning min of meer
zeker was, moest hij gebruikmaken van het
parlement. Hij heeft ons zijn historische
theorie over het gebied van de Grote Meren
uitgelegd en een eventuele militaire
aanwezigheid van Rwanda in Congo
verdedigd. Het was echter een monoloog en
geen debat. Hij heeft zijn versie van de
geschiedenis gegeven en het parlement viel
hem hierin niet noodzakelijk bij. Er was dus
stof voor een debat.
Als lid van het politbureau van de FPR kon ik
geen bedenkingen uiten bij deze toespraak

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

politico­militaire.
Sans participer directement à l'exploitation
des ressources du Congo, j'étais chargé de la
faciliter en même temps que l'occupation du
pays. Je connais certains dossiers mais pas
tous. En effet, je faisais partie de l'armée, du
service du renseignement et du Congo Desk,
c'est­à­dire du département de la sécurité
extérieure. Les dossiers étant bien séparés,
nous nous sentions obligés de ne pas mettre
notre nez dans certains d'entre eux afin de ne
pas en savoir davantage. De cette manière, si
nous nous retrouvions aux mains de l'ennemi,
nous étions incapables de lui fournir des
informations.
Depuis la guerre de 1994 qui a connu son
apogée avec le génocide tutsi, une grande
partie de la fortune rwandaise a été exportée
vers le Congo par les forces armées vaincues
et les miliciens interahamwe.
De ce fait, arrivés au pouvoir à Kigali, nous
avons essayé de démanteler cette armée qui
se trouvait en dehors de nos frontières. Nous
avons eu recours à tous les atouts dont nous
disposions à l'époque. Le génocide venait de
se terminer et avait été « reconnu » par les
Nations Unies. La poursuite des criminels
relevait donc du droit humanitaire, la
communauté internationale n'ayant pas pu
intervenir en temps utile.
Profitant de cette situation favorable, nous
avons agi sur le plan politique. Ensuite, des
opérations militaires ont été menées mais elles
étaient du domaine réservé du ministère de la
Défense.
Toutefois, lorsque le président de la
République, Pasteur Bizimungu, constata que
le front avançait de Bukavu vers Goma et que
la victoire était plus ou moins certaine, il dut
mettre le Parlement à contribution. Il est donc
venu nous expliquer sa théorie historique de la
région des Grands Lacs et justifier une
présence militaire éventuelle du Rwanda au
Congo. Il s'agissait cependant d'un
monologue et non d'un débat. Il a lu l'histoire
à sa façon et le Parlement ne partageait pas
nécessairement son point de vue. Il y avait
donc matière à débat.
En tant que membre du bureau politique du

2/29

17/03/14

Handelingen - Annales

aangezien ze gepaard ging met de vraag om
een buitengewone begroting goed te keuren.
Wanneer een oorlog met een politieke inzet
wordt verklaard, dan moet het parlement in
principe de nodige middelen en een algemene
Rijksbegroting goedkeuren.
Buiten deze redevoering is over dit
onderwerp niet gesproken. Na 1994 vonden
verschillende infiltraties plaats. De
overwonnen FAR­troepen deden invallen.
Militieleden wilden opnieuw de macht grijpen
en eventueel de genocide die ze waren
begonnen, verder afwerken.
Om die reden hebben we het leger de vrije
hand gegeven. Niemand had dan ook
bezwaar tegen de Rwandese inval in Congo,
op voorwaarde dar Rwanda zich daar als
militaire macht vestigde, met instemming van
de internationale gemeenschap die niet kon
toestaan de we de door ons gekende
criminelen straften.
Nadien hebben we de macht in Kinshasa
gegrepen. We hebben structuren opgericht
die de Rwandese bezetting en de exploitatie
van de Congolese rijkdommen genegen
waren.
Zo is Kabila op het toneel verschenen. Na
zijn nederlaag in 1964 was hij in de
vergeethoek van de geschiedenis
terechtgekomen en had hij zich
beziggehouden met commerciële activiteiten,
die soms onwettelijk waren. Zo verdiende hij
in ieder geval zijn brood. We hadden nood
aan iemand met een revolutionair verleden,
die het aanzicht van zijn land wou wijzigen en
destijds "nobele ideeën" had over de creatie
van een nieuw politiek landschap in dat land.
We hebben Kabila dus aan de macht
gebracht en hem omringd met Rwandese
generaals die het leger moesten leiden. Het
ging om Banyamulenge met een Rwandese
band, die zowel bij ons als bij hen weinig
geliefd waren. Er werd genocide gepleegd,
zoals in de regionale pers werd gehekeld. Zo
werd het misprijzen voor deze troepen, die
eerst in Rwanda en nadien in Congo
stommiteiten hebben uitgehaald, alleen maar
groter. Ze controleerden de binnenlandse
veiligheid, de diplomatie en de exploitatie van

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

FPR, je n'ai pu mettre en cause le discours du
président car cette intervention était préalable
à une demande de vote d'un budget
extraordinaire. En principe, si une guerre est
déclarée avec des enjeux politiques à réaliser,
des moyens sont nécessaires et le budget
général de l'État doit être adopté par le
Parlement.
À l'exception de ce seul discours, le sujet est
resté tabou. En effet, des vagues d'infiltrations
ont eu lieu après 1994. Les forces armées
rwandaises vaincues ont réalisé des
incursions. Des miliciens entendaient revenir
prendre le pouvoir et, éventuellement,
achever le génocide qu'ils avaient entamé.
De ce fait, nous avons laissé l'armée agir
librement au Congo. D'emblée, personne
n'était opposé à l'agression rwandaise au
Congo à condition que le Rwanda s'y installait
en tant que force militaire, avec la caution de
le communauté internationale qui ne pouvait
pas nous laisser punir les criminels que nous
connaissions.
Par la suite, nous avons pris le pouvoir à
Kinshasa. Nous avons mis en place des
structures favorables à l'occupation rwandaise
et à l'exploitation des ressources du Congo.
C'est ainsi que Kabila est sorti de l'ombre.
Depuis qu'il avait été vaincu vers 1964, il était
resté dans les oubliettes de l'histoire et s'était
lancé dans des activités commerciales parfois
illicites. C'est en tous cas ainsi qu'il gagnait sa
vie. De fait, nous avions besoin d'une
personne possédant un passé de militant
révolutionnaire, voulant changer le visage de
son pays et possédant, à l'époque, de
« nobles idées » afin de créer un nouveau
paysage politique au pays.
Nous avons donc mis Kabila en place,
entouré de généraux rwandais afin de gérer
l'armée. Il s'agissait de Banyamulenge
d'obédience rwandaise, aussi mal vus chez
eux que chez nous. On venait, en effet, de
commettre des génocides dénoncés par la
presse dans la région du Congo. Cela a
exacerbé le mépris de ces troupes qui
faisaient des bêtises au Rwanda et qui, une
fois au Congo, ont fait les mêmes bêtises. Ils
contrôlaient la sécurité intérieure, la

3/29

17/03/14

Handelingen - Annales

de mijnen.
Ik zal niet zeggen hoeveel naar Rwanda werd
teruggehaald, maar we hebben enkele
Rwandese autobussen in Kigali zien
terugkomen. We hebben ook andere
voertuigen gezien, maar destijds wist ik niet of
het Rwandese of Congolese waren. Ik heb
vermoeide mannen, vrouwen en kinderen zien
terugkomen, sommigen per vliegtuig, anderen
per vrachtwagen. Ik heb voor mijn ogen een
handel in waardevolle stenen gezien, maar ik
wist niet hoe omvangrijk die was.
In 2000 heeft een expert van de Wereldbank
officieus contact met mij opgenomen. Hij
vroeg me hoe het mogelijk was dat in de
Antwerpse rekeningen een bedrag van 30
miljoen dollar was ingeschreven voor
waardevolle metalen uit Rwanda, terwijl dit
bedrag nergens terug te vinden was in onze
nationale rekeningen. Ik antwoordde dat ik
hiervan niets wist en dat het mij niet normaal
leek. Ik besefte dat dit allemaal deel
uitmaakte van de zwarte kas die de operaties
in Congo mogelijk maakte. Ik had zelf kleine
bedragen ontvangen. Ik beschik over een
ontvangstbewijs dat aantoont dat er naast de
nationale rekeningen een parallelle
boekhouding bestond. Ik zal u een kopie
ervan overhandigen. Het is dus niet
verwonderlijk dat dit bedrag van 30 miljoen
dollar niet in de Rwandese nationale
rekeningen terug te vinden is, aangezien er
een boekhouding bestaat die niet in de
nationale rekeningen is opgenomen. Deze
buitengewone transacties kunnen nooit aan
het licht komen bij een vergelijking van de
boeken.
Ik heb samengewerkt met personen die
coltan ontgonnen en met kopers en verkopers
van diamant. Als lid van Congo Desk heb ik
personen gezien die palmolie, koffie, hout en
zwart hout meebrachten. Ik heb op de markt
van Kigali ook ivoor gezien. Momenteel zijn
ivoren armbanden te koop in hotel Mille
Collines; we weten dat er geen namaakivoor
is.
In de productiestructuur van het FPR heb ik
mensen gezien die ik niet kende. Ik heb
mevrouw Gulamali gezien in Congo Desk.

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

diplomatie et même l'exploitation des mines.
Je ne dirai pas ce qui a été ramené, sur le plan
quantitatif, au Rwanda, mais on a vu quelques
rares bus rwandais revenir sur Kigali. On a
aussi vu d'autres véhicules, mais, à l'époque,
je ne connaissais pas le charroi de l'État
rwandais ni celui de l'État congolais. J'ai vu
rentrer des hommes, des femmes et des
enfants fatigués ; les uns arrivaient par avion
et les autres en camion. J'ai vu un commerce
de pierres précieuses transiter sous mes yeux,
mais je n'en connais pas l'importance en
volume.
En 2000, j'ai été contacté officieusement par
un expert de la Banque mondiale. Il m'a
demandé comment il était possible que, dans
la comptabilité d'Anvers, l'on trouvait un
montant de 30 millions de dollars représentant
le commerce d'origine rwandaise en matière
de métaux précieux, alors que ce montant ne
se retrouvait nulle part dans notre
comptabilité nationale. J'ai répondu que je
n'en savais rien et que cela me paraissait
anormal. Cela m'a mis la puce à l'oreille : tout
cela faisait probablement partie de la caisse
noire qui avait permis de mener des
opérations au Congo. J'avais moi­même
bénéficié de petites sommes. J'ai en ma
possession un reçu, dont je vous remettrai
une copie, qui atteste de l'existence d'une
comptabilité parallèle à la comptabilité
nationale. Il n'est donc pas surprenant que ce
montant de 30 millions ­ et d'autres ­ ne
soient pas sous le contrôle de la comptabilité
rwandaise, puisque nous avons des livres
comptables non répertoriés dans la
comptabilité nationale. Le rapprochement des
écritures ne pourrait jamais faire apparaître
ces transactions, hors exploitation, si je puis
dire.
Pour le reste, j'ai vécu avec des exploitants
de coltan, avec des acheteurs et des vendeurs
de diamants. J'ai même, en tant que membre
du Congo Desk, vu des gens qui ramenaient
de l'huile de palme, du café, du bois, du bois
noir. J'ai vu passer ­ illégalement ­ de l'ivoire
sur le marché de Kigali. Actuellement, des
bracelets en ivoire sont en vente à côté de
l'hôtel des Mille Collines ; or, nous savons

4/29

17/03/14

Handelingen - Annales

Ten tijde van de eerste inval van Congo in
1996 hadden we een hekel aan die vrouw.
Volgens de beschikbare militaire en
burgerlijke inlichtingen was ze de
soldatenmoeder van de Nyangoma CNDD­
rebellie; kwatongen beweerden dat ze handel
dreef met Mobutu en generaal Baramoto. Er
werd over gesproken, maar ik werd niet
geacht deze dossiers te behandelen of erover
inlichtingen in te winnen. Dat was niet mijn
opdracht. Hoe het ook zij, die dame heeft
met het FPR samengewerkt. Ik heb later
gehoord dat ze ook heeft meegewerkt aan de
fysieke eliminatie van militairen die zich in
Congo bevonden. In de streek van Walikare
en Masisi heerst een bloeddorstige guerrilla,
die kan worden overwonnen. Ik ken de
slagkracht van de APR aangezien ik van
1991 tot 1994 ervan deel uitmaakte; ik heb
nadien het leger verlaten en ben in 1999 terug
toegetreden. De verantwoordelijken voor de
genocide en de Maji­Maji­ en C.D.R.­
strijders, die zich in de bossen van Walikare
en Masisi bevinden, kunnen binnen een
maand worden uitgeroeid. Ze worden echter
om twee redenen in stand gehouden. In de
eerste plaats zijn ze gratis arbeidskrachten.
Als ze waardevolle metalen vinden, verkopen
ze die aan een belachelijke prijs omdat ze
deel uitmaken van de rebellie. Met de
opbrengst kopen ze wapens en munitie. In het
leger maken we analyses. Op basis van de
omzet kunnen we te weten komen hoeveel
wapens en munitie ze kunnen kopen en
kunnen we ons bijgevolg een idee vormen
over wanneer de volgende aanval zal komen.
We zijn dus voorbereid.
We slaan elke inval neer. We maken hiervan
gebruik om de rest van de voorraden op te
ruimen, maar we laten de rebellen in leven
zodat ze de exploitatie voort kunnen zetten.
Deze legers bezetten op onrechtmatige wijze
een gebied dat niet het hunne is en ze hebben
geld nodig om wapens en munitie te kopen.
Ze hebben er dus alle belang bij tegen een zo
laag mogelijke prijs te verkopen. Wij kopen
coltan, goud en diamanten tegen een goede
prijs. Bij elke inval reduceren we het aantal
strijders; we zijn hoe dan ook sterker dan zij.

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

qu'il n'y a pas d'ivoire artificiel.
J'ai vu, dans la structure de production du
FPR, des gens que je ne connaissais pas. J'ai
vu Mme Gulamali au Congo Desk. Or, au
moment de la première attaque du Congo, en
1996, on avait ­ je le sais bien ­ cette dame
en horreur. D'après les renseignements
militaires et civils disponibles sur place, elle
était la marraine de guerre de la rébellion
Nyangoma CNDD ; selon les mauvaises
langues, elle faisait du commerce avec
Mobutu, avec le général Baramoto. On en
parlait mais, en ce qui me concerne, je n'étais
pas supposé traiter ces dossiers ni m'informer
davantage, puisque je n'étais pas en mission
de recherche. Le fait est que cette dame
collabore avec le FPR. J'ai compris par la
suite qu'elle contribuait aussi à l'élimination
physique des militaires se trouvant au Congo.
Dans la zone de Walikare et de Masisi, sévit
une guérilla féroce, qu'il est possible
d'écraser. Je connais la force de frappe de la
APR pour en avoir fait partie de 1991 à
1994 ; j'avais quitté l'armée active, pour
reprendre en 1999. Le travail d'éradication
de ces responsables du génocide, de ces
combattants Maï­Maï et C.D.R. qui se
trouvent dans les forêts de Walikare et de
Masisi ne prendrait pas un mois, mais on les
entretient pour deux raisons. Tout d'abord, ils
représentent une main­d'oeuvre gratuite.
Ensuite, lorsqu'ils creusent à la recherche de
métaux précieux et qu'il en trouvent, ils ne les
vendent pas, puisqu'ils font partie de la
rébellion, mais ils les bradent. Avec le fruit de
la vente, ils achètent des armes et des
munitions. Au sein de l'armée, nous effectuons
des analyses. Compte tenu du chiffre
d'affaires, nous pouvons connaître
l'importance de l'approvisionnement en armes
et en munitions, et avoir ainsi une idée de
l'ampleur de l'attaque qui sera menée
prochainement. Nous les attendons donc
alors de pied ferme.
Chaque fois qu'une incursion était lancée,
nous les écrasions. Nous en profitions pour
ramasser le reste des stocks, mais nous les
laissions en vie pour qu'ils puissent continuer
l'exploitation.

5/29

17/03/14

Handelingen - Annales

Kagame wint elke keer. Los van de handel
worden op het terrein natuurlijke rijkdommen,
wapens en munitie gevonden. De inkomsten
van de plunderingen op het slagveld worden
niet in de rekeningen van Defensie
opgenomen. Er is een systeem van fictieve
facturen ingesteld: men doet alsof een bepaald
wapen werd ingevoerd, dat inderdaad in het
arsenaal wordt opgeslagen en wordt
verdeeld. Het geld verdwijnt uit de
rekeningen. Dit is een tweede financiële
aderlating voor de begroting van Kigali.
Men maakt dus winst op de inbeslagnames
van wapens en stocks, op de exploitatie van
mijnen "in uitverkoop" en op de "herboeking"
van de inbeslagnames in de begroting van het
ministerie van Defensie.
Deze rebellie is voor het FPR dus
winstgevend.
Ik heb personen ontmoet die met mij in
Congo Desk hebben gewerkt. Een van mijn
collega's, Faustin Rwahama, is adviseur op de
ambassade in België. Het is geen geheim dat
hij verantwoordelijk is voor de exploitatie van
de mijnen van Punia. We zijn elkaar in hotel
Président in Brussel tegen het lijf gelopen. Ik
was toen in het gezelschap van Bernard
Leloup, die onderzoek doet in de regio; ik
wilde hem voorstellen aan mijn medewerkers
ter plaatse. Hij erkende dat ik mij daarmee
bezig had gehouden en dat ik trouwens nog
recht had op vijftien maanden loon. Hijzelf
had nog zeven maanden achterstand voor
prospectie die hij in het gebied van Punia had
gedaan. Ik heb hem gevraagd of zijn
benoeming in Brussel samenviel met de
voortzetting van de handel in waardevolle
metalen die hij was gestart en of hij naar
Antwerpen moest om de operatie te
superviseren of dat hij was geregulariseerd.
Mijn vertrek heeft enkele vragen doen rijzen
over de gebreken die ik heb gehekeld: het
slecht beheer van de staatszaken, het
ontbreken in Congo en Rwanda van een
beleid inzake ontwikkelingshulp en het gebrek
aan echte wil om de vrede in de regio van de
Grote Meren te herstellen. Om die reden heb
ik op een dag de deur achter me dicht
getrokken. Ik heb dit altijd in het parlement

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

Ces armées qui occupent illégalement un
territoire qui n'est pas le leur, ces armées qui
ont besoin d'argent frais pour acheter armes
et munitions, ont tout intérêt à vendre au plus
bas. Nous y gagnons dès lors doublement.
Nous achetons du coltan, de l'or et des
diamants à un bon prix. À chaque incursion,
nous réduisons le nombre de combattants ; de
toute façon, nous sommes plus forts qu'eux.
Kagame gagne à tous les coups.
Indépendamment de la question du
commerce des ressources naturelles, des
armes et des munitions sont saisies sur le
terrain. Les entrées enregistrées sur la base
des rapines effectuées sur le champ de
bataille ne sont pas comptabilisées dans la
comptabilité militaire de la Défense. On a
créé un système de facturation fictive : on
prétend avoir importé telle arme, que l'on
intègre effectivement dans l'arsenal, puis que
l'on distribue. L'argent sort de la comptabilité.
Cela constitue une deuxième saignée
financière dans la comptabilité de Kigali.
On gagne donc sur les saisies d'armes, sur les
saisies des stocks en cours, sur l'exploitation
des mines « au rabais » et sur la
« recomptabilisation » des saisies de guerre
dans la comptabilité du ministère de la
Défense, au service de logistique militaire.
Cette rébellion nous est donc précieuse. Je
parle en termes de FPR.
J'ai rencontré des personnes qui travaillaient
avec moi au Congo Desk. Un de mes
collègues est actuellement conseiller
d'ambassade en Belgique. Son nom est
Rwahama Faustin. Il était responsable de
l'exploitation des mines de Punia. Ce n'est pas
un secret. Nous nous sommes croisés à l'hôtel
Président, à Bruxelles. Je me trouvais avec un
chercheur de la région, Bernard Leloup, à qui
je voulais lui présenter mes collaborateurs de
la région. Il reconnaissait que l'on avait
travaillé dans ce domaine­là, que l'on me
devait quinze mois d'arriérés de salaire, que je
n'ai d'ailleurs toujours pas reçus. Il avait, lui
aussi, sept mois de salaire impayés, pour ce
qui est de la prospection de la région de
Punia. Je lui ai demandé si sa nomination à
Bruxelles coïncidait avec le processus de

6/29

17/03/14

Handelingen - Annales

en tegenover mijn entourage kenbaar
gemaakt.
Eenmaal in Kisangani aangekomen, moesten
we ook aan prospectie doen om aan geld te
geraken voor onze bezetting. Ik heb mij
verlaten op commandant Sylvain Buki,
stafchef van de legers in Kongo. Ik heb hem
gevraagd aan prospectie te doen in de
overheids­ en de parastatale bedrijven om na
te gaan of we daar aan geld konden geraken
om onze rebellie en onze bezetting te
financieren. De opdracht waaraan ik deelnam,
bestond er immers in met alle mogelijke
middelen de oostelijke provincie te bezetten.
Hij heeft mij schriftelijk om een afspraak
gevraagd. Wij hebben een brouwerij bezocht.
We moesten ook andere bedrijven bezoeken
om hun rendabiliteit te onderzoeken en na te
gaan hoeveel ze konden bijdragen voor de
rebellie. De Rwandezen zijn de sponsors van
de rebellie; zonder hen zou die niet mogelijk
zijn.
Er zijn nog andere sporen van de plundering
van de Congolese rijkdommen door Rwanda.
Kagame sluit contracten voor de levering van
hout, terwijl Rwanda geen hout heeft om uit te
voeren. Bij zijn bezoek aan China heeft hij
beloofd de mogelijkheden na te gaan voor de
uitvoer van hout van Rwanda naar China. Dat
hout komt duidelijk uit de Congolese bossen.
Wij werden in Kisangani opgesteld omdat die
stad het centrum was van de activiteiten en de
wieg van de volledige politieke oppositie.
Voor een Congolees is de overwinning zeker
als de inwoners van Kisangani gewonnen zijn
voor een zaak!
We waren verontwaardigd dat de
vennootschap Victoria, die gesteund wordt
door de Ugandezen, contracten
ondertekende in afwezigheid van de
Rwandezen. Daarom zijn wij een oorlog
begonnen tegen de Ugandezen, want wij
wilden als enigen de controle over de
diamanten.
Het document waarover ik beschik, en dat
ondertekend is door commandant Sylvain
Buki, dateert van 7 oktober 1999. (De heer
Kagiraneza leest een tekst voor in het
Swahili.)

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

prolongement du commerce des métaux
précieux qu'il avait entamé à l'origine et s'il
fallait qu'il se rende à Anvers pour superviser
l'opération, ou bien s'il avait été régularisé.
Mon départ a dû susciter quelques
interrogations quant aux carences que je
dénonçais : la mauvaise gestion de la chose
publique, l'absence de politique sectorielle
d'aide au développement, tant au Rwanda
qu'au Congo, l'absence de volonté réelle de
rétablir la paix dans la région des Grands
Lacs. Tout cela explique que j'ai, un jour,
claqué la porte. J'en ai toujours fait état, que
ce soit au Parlement ou vis­à­vis de mon
entourage.
Pour ce qui est de l'exploitation du Congo,
une fois arrivés à Kisangani, il nous fallait
aussi faire de la prospection en vue d'obtenir
de l'argent pour financer notre occupation. Je
me suis appuyé sur le chef d'état­major des
armées au Congo, le commandant Sylvain
Buki. Je lui ai demandé de faire de la
prospection dans les entreprises publiques et
para­étatiques pour voir s'il était possible de
prélever des fonds en vue de favoriser notre
rébellion et notre occupation, puisque la
mission à laquelle je participais était
d'occuper, par tous les moyens, la province
orientale.
Il m'a écrit pour me demander un rendez­
vous. Nous allions visiter une brasserie. Nous
devions visiter d'autres entreprises pour
étudier leur rentabilité et leur capacité de
contribution à la rébellion. Je précise que les
Rwandais sont les parrains de la rébellion ;
celle­ci n'existerait pas sans eux.
Autre trace du pillage des ressources
congolaises par le Rwanda : les contrats que
Kagame négocie pour livrer du bois, alors
que le Rwanda n'a pas de bois à exporter.
Lorsqu'il s'est rendu en Chine, il a promis qu'il
allait explorer les possibilités d'exportation de
bois du Rwanda vers la Chine. Ce bois
provient ­ c'est clair ­ de la forêt congolaise.
Encore un détail. Si nous avons été postés à
Kisangani, c'est parce que cette ville était le
centre des activités et le berceau de toute
l'opposition politique. Pour un Congolais,
lorsque les habitants de Kisangani sont

7/29

17/03/14

Handelingen - Annales

Ik heb nog een ander document dat bewijst
dat de botte bijl gehanteerd werd om de
rijkdommen van Congo te bemachtigen.
Dit is een zeer delicate aangelegenheid.
Misschien had u gelijk wanneer u een
vergadering met gesloten deuren voorstelde.
Ik stoor de autoriteiten van Kigali, want ik
weet dat ze de mensenrechten schenden en
dat ze plunderen. Ze weten goed dat ik, zelfs
vanop afstand, in staat ben deel te nemen aan
een team voor de verificatie en de opsporing
van geloofwaardige en overtuigende
gegevens. Het is levensgevaarlijk om met die
mensen samen te werken.
In Le Soir van 23 maart 2001 staat dat
Philémon Naluhwindja Mukuba, het hoofd
van de Maji­Maji, die handel voerde met de
Rwandezen, in Lyon door verbranding om het
leven is gebracht. Een ander slachtoffer is
Aimé Atenbina, gewezen ambassadeur van
Congo bij het Vaticaan, die eveneens met de
Rwandezen handel dreef in natuurlijke
rijkdommen uit Congo. Als gevolg van een
misverstand en openstaande facturen
verdwenen in Europa mensen op mysterieuze
wijze en in omstandigheden die nog niet zijn
opgehelderd. Kagame is zo rijk dat hij zich dit
kan veroorloven. Nu begint de situatie
gelukkig te veranderen; het precedent van de
Taliban zit daar voor iets tussen. Toch blijven
ze mensen uitschakelen, in Kigali en in de
grensgebieden van Rwanda.
Ik weet niet of u mijn uitleg goed hebt
begrepen. Ik blijf ter beschikking voor
verdere informatie over mijn privé­leven en
over de punten die ik heb aangehaald.

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

gagnés à une cause, on est sûr de la victoire !
Nous avions été outrés de voir la société
Victoria, parrainée par les Ougandais, signer
des contrats en l'absence des Rwandais.
C'est la raison pour laquelle nous sommes
entrés en guerre contre les Ougandais, car
nous voulions contrôler seuls les diamants.
Le document en ma possession, signé par le
commandant Sylvain Buki, est daté du
7 octobre 1999. (M. Kagiraneza lit un texte
en swahili.)
J'ai, ici, un autre document qui prouve que
l'on n'y est pas allé par le dos de la cuillère
pour s'emparer des richesses du Congo.
Cette matière est très délicate. Vous aviez
peut­être raison d'envisager le huis clos. Quoi
qu'il en soit, je sais que je dérange les
autorités de Kigali, parce que je les connais,
par rapport à la violation des droits de
l'homme et aux pillages. S'il fallait que je fasse
partie d'une équipe de vérification et de
recherche de données plausibles et
convaincantes, elles savent bien que j'en suis
capable, même à distance. En collaborant
avec ces gens, on s'expose à la mort.
On peut lire, dans Le Soir du 23 mars 2001,
que Philémon Naluhwindja Mukuba, chef
coutumier des Maï­Maï, qui faisait du
commerce avec les Rwandais, est mort,
carbonisé, à Lyon. Autre victime : Aimé
Atenbina, ancien ambassadeur du Congo au
Vatican, qui faisait aussi du commerce de
ressources naturelles congolaises avec les
Rwandais. À la suite d'un malentendu, de
factures laissées en suspens, des personnes
ont disparu en Europe, de façon mystérieuse,
dans des circonstances qui n'ont pas encore
été éclaircies à ce jour. La fortune de
Kagame lui permet de commettre de tels
actes. Maintenant, heureusement, la situation
commence à changer ­ le précédent des
Talibans y est pour quelque chose ­ mais ils
continuent à éliminer des gens, à Kigali, voire
dans les régions limitrophes du Rwanda.
Je ne sais pas si vous avez bien compris mes
explications. Je reste à votre disposition pour
éclaircir l'un ou l'autre point, soit de ma vie
privée, soit des matières dont j'ai parlé.

8/29

17/03/14

Handelingen - Annales

De heer Michiel Maertens (AGALEV). ­
Wij hebben veel respect voor de verklaringen
van de heer Kagiraneza. Zijn getuigenis van
7 december 2000 die in de krant Une
confession werd aangehaald, is uniek. Wij
zijn hem dankbaar omdat deze zaken kunnen
bijdragen tot de vrede in het gebied van de
Grote Meren.
Nog geen veertien dagen geleden heeft hij in
Rijsel op een conferentie over internationale
justitie doen opmerken dat le FPR a
accouché deux monstres. Wat bedoelt hij
daarmee?
De heer Kagiraneza heeft belangrijke functies
vervuld in Rwanda en was, zoals hij zelf heeft
vermeld, gedeeltelijk verantwoordelijk voor
mijnontginningen van het FPR, voor
belastingen, thesaurie, staatsuitgaven. Hij was
ook lid van het Congo Desk. Dat is voor
onze commissie bijzonder belangrijk. Er zijn
bijvoorbeeld nog vragen over de dertig
miljoen diamanten die in Antwerpen werden
geboekt.
Hij heeft ook gesproken over de
buitenbudgettaire financieringsmechanismen
van het Rwandese leger. Wie waren de
tussenpersonen? Waar staan deze
buitenbudgettaire inkomsten geboekt? Ik
denk aan hetgeen de heer Misser vorige
week in deze commissie heeft gezegd over de
vraag of de oorlog inderdaad door diamanten
wordt gefinancierd.

M. Michiel Maertens (AGALEV). ­ Nous
éprouvons beaucoup de respect pour les
déclarations de M. Kagiraneza. Son
témoignage du 7 décembre paru dans le
journal Une Confession est unique. Nous lui
sommes reconnaissants car ces questions
peuvent contribuer à la paix dans la région
des Grands Lacs.
Voici à peine deux semaines, lors d'une
conférence sur la justice internationale
organisée à Lille, il a déclaré que le FPR avait
accouché de deux monstres. Que veut­il dire
par là ?
M. Kagiraneza a occupé des fonctions
importantes au Rwanda et était partiellement
responsable de l'exploitation de mines par le
FPR, des taxes, de la trésorerie et des
dépenses publiques. Il était également
membre du Congo Desk. C'est
particulièrement important pour notre
commission. Il subsiste encore des questions
sur les trente millions en diamants qui ont été
comptabilisés à Anvers.
Il a aussi parlé de mécanismes de financement
extra­budgétaires de l'armée rwandaise. Qui
étaient les intermédiaires ? Où ces rentrées
extra­budgétaires ont­elles été
comptabilisées ? Je pense à ce que M.
Misser nous a dit la semaine dernière au sujet
du financement de la guerre par les diamants.

"Dezelfde vaststelling geldt voor de
rebellengebieden. Ook daar is er een
administratie die belastingen heft en nog
dezelfde wetgeving toepast als in ten tijde van
Mobutu. Er werd vaak beweerd dat de
opbrengst van de plunderingen door de
Zimbabwaanse, Rwandese en Ugandese
generaals moest dienen voor de aankoop van
wapens. Ik twijfel daaraan. Om die thesis
hard te maken, moet bewezen worden dat de
opbrengst van de verkoop van edelstenen op
de ene of de andere manier gestort wordt in
de schatkist van de Staat en dat die het geld
uitgeeft voor defensiedoeleinden."

« Le même constat vaut pour les zones
rebelles. Là aussi, on a affaire à une
administration qui prélève des impôts et
continue à appliquer la même législation qu'à
l'époque de Mobutu. La thèse souvent
avancée était que le fruit des rapines des
généraux zimbabwéens, rwandais et
ougandais était destiné à l'achat d'armes. Je
suis sceptique. Pour que cette thèse tienne la
route, il faut démontrer que le produit de la
vente des gemmes est reversé, d'une façon ou
d'une autre, au budget de l'État qui, lui­même,
l'affecte à des dépenses en matière de
défense. ».

Ik zou graag wat meer uitleg krijgen over

J'aimerais recevoir des explications

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

9/29

17/03/14

Handelingen - Annales

namen en bedrijven.
Een ander punt zijn de banken. Bij de handel
zijn immers niet alleen bedrijven, maar ook
banken betrokken. Vele betalingen gebeuren
via internationale bankverrichtingen.
Zijn de Verenigde Staten of haar ambassade
betrokken bij de coltanontginning van Oost­
Congo? Zijn de Britten in deze zaak
verwikkeld?
De commissie is geïnteresseerd in de
netwerken en in de tussenpersonen bij de
financiering, vooral de militairen van het FPR.
De heer Kagiraneza zal wellicht luitenant­
kolonel Jack Nziza kennen. Hij wordt
genoemd in het rapport van Human Rights
Watch en lijkt de taxateur te zijn van de
coltan en de pyrochloor. Hij is tevens de
beschermheer van Karl Heinz Albers en het
fameuze Kralmetal. Zijn er tussen deze
Oostenrijkse groep en België verbindingen?
Gebeurt dat alles via de familie Kamanzi?
Hoe verlopen de witwaspraktijken in de
koffiehandel en in de houthandel? Zijn er
eventueel via de Rwandex, Belgische
bedrijven bij betrokken?
Wie financiert de recente strijd tussen RCD­
Goma, de IPR en de Banyamulenge en wie
levert de helikopters? Zijn er hierbij buiten
Bout ook Belgische bedrijven betrokken?
Leveren Belgische bedrijven huurlingen? Ons
onderzoek is grotendeels beperkt tot filières
die banden hebben met Belgische bedrijven.

supplémentaires sur les noms et les
entreprises.
Les entreprises mais aussi les banques sont
impliquées dans le commerce. De nombreux
paiements sont effectués par le biais
d'opérations bancaires internationales.
Les États­Unis ou leur ambassade sont­ils
impliqués dans l'exploitation du coltan dans
l'est du Congo ? Les Britanniques le sont­ils
également ?
La commission s'intéresse aux réseaux et aux
intermédiaires impliqués dans le financement,
principalement les militaires du FPR. M.
Kagiraneza connaît peut­être le lieutenant­
colonel Jack Nziza. Il est cité dans le rapport
de Human Rights Watch et semble être
l'expert du coltan et du pyrochlore. Il est
également le protecteur de Karl Heinz Albers
et de la fameuse Kralmetal. Existe­t­il des
liens entre ce groupe autrichien et la
Belgique ? La famille Kamanzi sert­elle
d'intermédiaire ?
Comment s'effectuent les opérations de
blanchiment dans les commerces du café et
du bois ? Des entreprises belges sont­elles
impliquées, éventuellement via la Rwandex ?
Qui a financé les combats récents entre le
RCD­Goma, l'IPR et les Banyamulenge ? Qui
livre les hélicoptères ? Des entreprises belges
autres que Bout sont­elles impliquées dans ce
dossier ? Les entreprises belges fournissent­
elles également des mercenaires ? Notre
enquête est en grande partie limitée aux
filières ayant des liens avec des entreprises
belges.

De heer Jacques D'Hooghe (CD&V). ­ Ik
heb een aanvullende vraag over het
curriculum vitæ van de heer Kagiraneza. Ik
zie gegevens tot 2000. Wat doet hij nu, wat is
de reden van zijn verblijf in Brussel?

M. Jacques D'Hooghe (CD&V). ­ Je
voudrais poser une question complémentaire
concernant le curriculum vitae de M.
Kagiraneza. J'y lis des données relative à la
période courant jusqu'en 2000. Que fait­il
aujourd'hui ? Quelles sont les raisons de son
séjour à Bruxelles ?

Mevrouw Erika Thijs (CD&V). ­ Wat
denkt de heer Kagiraneza over het krediet
dat Rwanda van de verschillende Europese
landen en van de Verenigde Staten krijgt?
Omdat deze landen zich een beetje mede

Mme Erika Thijs (CD&V). ­ Que pense
M. Kagiraneza du crédit dont le Rwanda
bénéficie auprès des différents pays
européens et des États­Unis ? Le Rwanda
reçoit pas mal d'argent parce que ces pays se

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

10/29

17/03/14

Handelingen - Annales

schuldig voelen aan de genocide, ontvangt
Rwanda namelijk heel wat kredieten. Hoe
moet onze houding zijn tegenover Kagame?
Rwanda was altijd het belangrijkste land
inzake coltanexploitatie. Enkele jaren geleden
ging de opbrengst van coltan naar de invoer
van wapens. Met welk geld worden de
wapens momenteel aangekocht nu de
coltanhandel is ineengestort?

sentent quelque peu coupables vis­à­vis du
génocide. Quelle doit être notre attitude vis­
à­vis de Kagame ?
Le Rwanda a toujours été le leader de
l'exploitation du coltan. Voici quelques
années, les recettes de cette exploitation ont
servi à importer des armes. Avec quel argent
les armes sont­elles achetées maintenant que
le commerce du coltan s'est effondré ?

De heer Marcel Colla (SP.A). ­ Uit de
uiteenzetting heb ik begrepen dat de heer
Kagiraneza met het huidige Rwandese regime
heeft gebroken. Wanneer en om welke reden
kwam die breuk tot stand?
Rwanda verrijkt zich in Congo op een
oneigenlijke manier. Kan hij nog even
preciseren hoe dat in elkaar zit?

M. Marcel Colla (SP.A). ­ Je retiens de
l'exposé de M. Kagiraneza qu'il a coupé les
ponts avec le régime rwandais actuel.
J'aimerais savoir pourquoi et à quel moment.
Le Rwanda s'enrichit au Congo d'une manière
impropre. Peut­il nous préciser comment les
choses se passent exactement ?

De voorzitter. ­ Ik heb nog een zeer
eenvoudige vraag. Wij hebben het hier
dikwijls gehad over de redenen waarom de
Rwandezen het Congolese grondgebied
bezetten. Er wordt altijd verwezen naar de
aanwezigheid van de Interahamwe in Kivu.
Hebt u er als gewezen lid van het RPF enig
idee van hoeveel Interahamwe zich thans op
het grondgebied van Kivu of van de
Republiek Congo bevinden? Hier zijn al zeer
uiteenlopende cijfers genoemd. Het zou dan
ook interessant zijn uw mening te kennen.

M. le président. ­ J'ai encore une question,
très simple, à poser. Nous avons souvent
débattu, ici, des raisons pour lesquelles les
Rwandais occupent le territoire congolais. On
nous cite toujours la présence des
Interahamwe au Kivu.
En tant qu'ancien membre du FPR, avez­vous
une idée du nombre d'Interahamwe présents,
à l'heure actuelle, sur le territoire du Kivu ou
sur celui de la République du Congo ? Les
chiffres cités devant cette commission varient
fortement. Il serait dès lors intéressant d'avoir
votre avis à ce sujet.

De heer Kagiraneza. ­ Ik heb Rwanda in
augustus 2000 verlaten omdat ik het niet eens
was met het politiek bestuur. Reeds in 1997
had ik vastgesteld dat het politieke
programma van het RPF punt voor punt met
de voeten werd getreden. De hoofdpijler was
de eenheid. Vervolgens kwamen de
democratie, de verhoging van de
binnenlandse productie, de zelfontplooiing, de
bestrijding van corruptie, de uitroeiing van
alles wat ertoe kon leiden dat de mensen
vluchtelingen zouden worden. Via de
opvoeding van het volk moesten wij de
mensen bewustmaken en aansporen op eigen
benen te staan. Dat was dus een zeer ruim
opvoedingsprogramma.

M. Kagiraneza. ­ Je vais essayer de
répondre à vos questions. Si vous estimiez ne
pas recevoir les éclaircissements demandés,
je reste bien sûr à votre disposition.
Je commencerai par mon curriculum vitae. J'ai
quitté le Rwanda en août 2000 parce que
j'étais en désaccord avec la gestion politique.
Le début date de 1997. J'ai alors constaté
que tout le programme politique du FPR était
bafoué point par point. Le pilier majeur était
l'unité. Venaient ensuite la démocratie,
l'augmentation de la production intérieure,
l'autopromotion, la lutte contre la corruption,
l'éradication de ce qui pouvait amener les
gens à devenir des réfugiés. Nous devions,
par l'éducation populaire, éveiller les

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

11/29

17/03/14

Handelingen - Annales

Op het programma stonden ook de regionale
en internationale samenwerking, die de kiem
van ons beleid moest zijn.
In 1997, na de uitschakeling van de militaire
weerstand en van de onverzettelijke
génocidaires die zich in Congo bevonden,
moesten het gerecht, het recht en de vrijheden
meteen in ere worden hersteld en moest
worden nagegaan hoe een nationale
verzoening kon worden bewerkstelligd. We
moesten inschikkelijk zijn, want de oorlog
had overal schade veroorzaakt.
Volkenmoord is een onnoemelijke misdaad.
De internationale gemeenschap kon niet tijdig
tussenbeide komen om ze een halt toe te
roepen. We hadden ze trouwens verboden
tussenbeide te komen omdat we op minder
dan tien dagen alles waren kwijtgespeeld wat
op politiek gebied nuttig was. Op minder dan
tien dagen tijd waren de straten bedekt met
lijken; er vielen naar schatting 200.000
doden. Dat ontstellend cijfer toont aan dat de
volkenmoord een feit was.
Er werden 800.000 personen geteld op de
heuvels en zelfs in bepaalde
vluchtelingencentra die nog door de
génocidaires waren gespaard. Volgens de
meest recente officiële statistieken heeft de
volkenmoord 1.071.017 mensen het leven
gekost. Die 800.000 personen werden
opgeofferd. Er is een delegatie gestuurd,
bestaande uit de huidige secretaris­generaal
van het RPF, Charles Murigande, onze
gewezen ambassadeur in Brussel, Denis Polisi
en de heer Ousaidi, die nu overleden is en
wiens gelaat, dat op alle televisiezenders te
zien was, verbonden is met het beruchte "We
shall fight", anders gezegd: "elke militaire
interventie zal uitlopen op een gevecht".
De internationale gemeenschap heeft zich dan
terecht schuldig gevoeld. Wij hadden Unamir
en diplomaten immers ingelicht over het
bestaan van een machiavellistisch plan om
Tutsi en de oppositieleden die deze
volkenmoord niet langer wilden, uit te roeien.
Alles wat op politiek en economisch gebied
nuttig was, is dan plots in minder dan tien
dagen uitgeschakeld.
Een gewetenloze berekening heeft dus geleid

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

consciences pour inciter les gens à se prendre
en charge. C'était donc un programme
d'éducation à large échelle.
Au programme était également inscrite la
coopération, régionale et internationale, qui
devait être le ferment de notre politique.
En 1997, après avoir démantelé la résistance
militaire et les irréductibles génocidaires qui se
trouvaient au Congo, il fallait d'emblée mettre
à l'honneur la justice, le droit, les libertés, et
étudier la façon de mettre en oeuvre la
réconciliation nationale. Il fallait faire la part
des choses, puisque la guerre avait causé des
dommages de part et d'autre.
Il est vrai, tout d'abord, que le génocide est
un crime innommable. Il est vrai, ensuite, que
la communauté internationale n'a pas pu
intervenir en temps utile pour y mettre fin ; il
est vrai aussi que nous avons ­ j'étais moi­
même membre du bureau politique ­ interdit à
celle­ci d'intervenir parce que nous venions
de perdre toute la matière utile, sur le plan
politique, en moins de dix jours. En moins de
dix jours, on a vu les rues se joncher de
cadavres ; le nombre de personnes tuées
dans ce laps de temps est évalué à 200.000.
Ce chiffre ahurissant montre que le génocide
était consommé.
800.000 personnes ont pu être recensées sur
les collines, voire dans certains centres
de refuge encore épargnés par les
génocidaires. Nous savons maintenant,
d'après les statistiques officielles les plus
récentes, que le génocide a emporté
1.071.017 personnes. Ces 800.000
personnes ont été sacrifiées. On a envoyé une
délégation, composée du secrétaire général
actuel du FPR, Charles Murigande, de notre
ancien ambassadeur à Bruxelles, Denis Polisi,
et de M. Ousaidi, maintenant décédé, dont
l'image ­ diffusée par toutes les chaînes de
télévision ­ est liée au célèbre « We shall
fight » ou, en d'autres termes, « toute
intervention militaire se soldera par un
combat ».
La communauté internationale s'est alors
sentie coupable, et à juste titre. En effet, nous
avions eu des contacts avec la Minuar, avec
les diplomates, pour les informer de

12/29

17/03/14

Handelingen - Annales

tot de opoffering van 800.000 mensen. De
geschiedenis zal later een oordeel vellen over
het politiek bureau, waarvan ik deel
uitmaakte. Uiteindelijk heeft het tot niets
gediend.
Als Kagame er immers in geslaagd was de
macht te veroveren in Kigali en in Kinshasa,
en de wonden te helen van deze
volkenmoord, deze plunderingen, dat slecht
bestuur dat tientallen jaren had geduurd, dan
zou hij beschouwd zijn als een held. Hij was
echter slechter dan zijn voorgangers. Daarom
moeten al die misdaden en de argumentatie
die is aangehaald om de oorlog te winnen,
aan de kaak worden gesteld. Het was een
gewetenloze berekening. Spijt komt altijd te
laat, maar men had die delegatie niet mogen
sturen.
Als de VN na tien dagen een groot aantal
strijdkrachten ter plaatse had gestuurd, zoals
in Kosovo, hadden misschien 500.000
mensen kunnen worden gered. Aangezien het
APR, het Rwandees patriottisch leger, militair
sterker was dan het regeringsleger, hebben
wij gevraagd dat men ons vrij liet om een
einde te maken aan de volkenmoord en ons
met de militairen en de gewapende bendes
bezig te houden. We hebben ze overwonnen.
Ze zijn naar Congo getrokken. Het was een
gemiste afspraak en de zaak is alleen maar
uitgesteld.
We hebben de internationale gemeenschap
gevraagd de gewapende lieden te
onderscheiden van de burgerbevolking, die
klem zat en die diende als schild, als
bestaansreden en wettiging voor het leger en
de verslagen regering.
Er hebben onderhandelingen plaatsgehad. Ik
denk inzonderheid aan het plan­Carter in
Tunis. We hebben zelfs onderhandeld met
Mobutu. Na de gebeurtenissen van de jaren
negentig meenden de Amerikanen ­ bij
monde van hun congreslid Stephen Solarz ­
dat Mobutu en Savimbi niet meer moesten
worden gefinancierd voor hun simplistische
anticommunistische retoriek. Aangezien het
communisme verdwenen was, bestond er
geen enkele reden meer om de bestaande
dictaturen in de regio te steunen. Mobutu

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

l'existence d'un plan machiavélique
d'extermination des Tutsis et de ceux qui
étaient dans l'opposition, qui ne voulaient plus
de ce génocide.
Du coup, toute la matière utile sur les plans
politique et économique a été éliminée en
moins de dix jours.
C'est donc un calcul politicien qui a donné lieu
au sacrifice ­ l'histoire jugera, plus tard, le
bureau politique, dont j'ai fait partie ­ de
800.000 personnes pour, finalement, ne rien
gagner.
En effet, si Kagame était parvenu à prendre le
pouvoir à Kigali et à Kinshasa, et à panser les
plaies de ce génocide, de ces pillages, de
cette mauvaise gestion qui a duré des
décennies, il aurait été considéré comme un
héros. Mais il a fait pire que ses
prédécesseurs. C'est pourquoi il va falloir
remettre en cause tous ces crimes ainsi que
l'argumentation avancée pour gagner la
guerre. Il s'est agi d'un calcul politicien. Les
regrets sont toujours tardifs, mais on n'aurait
pas dû envoyer cette délégation.
Si, après dix jours, l'ONU avait envoyé sur
place un déluge de forces armées, comme au
Kosovo, on aurait pu sauver ne serait­ce que
500.000 personnes, ce qui est loin d'être
négligeable. Mais l'APR, l'Armée patriotique
rwandaise, étant plus forte militairement que
l'armée gouvernementale, nous avons
demandé que l'on nous laisse la liberté
d'arrêter le génocide, de nous occuper des
militaires et des bandes armées. Nous les
avons vaincus. Ils sont allés au Congo. C'était
un rendez­vous manqué et une partie remise.
On a demandé à la communauté
internationale de différencier les gens armés et
la population civile qui était prise en
sandwich, qui servait de bouclier de
protection, d'argument d'existence et de
légitimation pour l'armée et le gouvernement
vaincu.
Des tractations ont eu lieu. Je pense
notamment au plan Carter, à Tunis. Nous
sommes allés jusqu'à négocier avec le diable
Mobutu. Après les événements des années
nonante, les Américains ­ par la voix de leur
parlementaire, Stephen Solarz ­ ont estimé

13/29

17/03/14

Handelingen - Annales

werd buitenspel gezet vanaf de mislukking
van de Nationale Soevereine Conferentie van
1992. Omdat hij geen rekening hield met de
meest elementaire democratische beginselen
wilde men hem niet meer zien. Die keer is
echter beslist om met hem te onderhandelen,
hem alle middelen en eerbewijzen te geven
die hij wou om hem in staat te stellen het
probleem van de regio van de Grote Meren
te regelen. Op zijn grondgebied bevonden
zich immers de bases van de rebellie ­
Burundi, Frodebu, Palipehutu, CNDD ­
alsook de troepen die verantwoordelijk zijn
voor de volkenmoord in Rwanda in 1994. Hij
had dus de controlemiddelen in handen.
De VN hebben deze situatie dus niet kunnen
oplossen. Toen we het plan hebben opgevat
om Congo aan te vallen, waren we er niet van
overtuigd een reus te verslaan, ook al had hij
lemen voeten, zoals we later hebben gemerkt.
We waren er wel zeker van dat een aanval op
enkele kilometers van de grens Rwanda in
staat zouden stellen hulp in te roepen. We
waren immers verzwakt, eerst door de
voortdurende raids van de génocidaires,
vervolgens door een noodtoestand die het
ons onmogelijk maakte te steunen op een
duurzame ontwikkeling, aangezien 2 miljoen
mensen zich in het buitenland bevonden. De
steun van de geldschieters werd verdeeld
tussen de Rwandezen in het binnenland en die
in het buitenland. Uiteindelijk hebben wij
daaraan geen steun gehad. We moesten dus
om hulp roepen en minstens trachten te
bekomen dat het Verdrag van Genève werd
nageleefd. Dit verdrag schrijft voor dat de
vluchtelingen op meer dan 50 km van de
grens worden ondergebracht, niet alleen voor
hun veiligheid, maar ook voor die van het land
van herkomst.
In de mate van het mogelijke, want sommige
kleine landen hadden deze speelruimte niet.
Men heeft Congo aangevallen. Mobutu, die
zag hoe men bij hem kwam ronselen om hem
voor te stellen de opstand te leiden die de
macht in Kigali zou heroveren, dacht in
termen van wapens en munitie. Als
maarschalk zag hij dat er ongeveer 100.000
manschappen werden opgeleid in het omgaan

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

qu'il n'y avait plus lieu de financer ni Mobutu
ni Savimbi pour leur grande rhétorique
anticommuniste primaire. En effet, le
communisme ayant disparu, il n'y avait plus de
raison de cautionner les dictatures existant
dans la région. Mobutu a été marginalisé à
partir de l'échec de la Conférence nationale
souveraine de 1992. Comme il faisait fi des
principes démocratiques les plus élémentaires,
on ne voulait plus le voir. Mais, cette fois­là,
on a décidé de négocier avec lui, de lui
octroyer tout ce qu'il voulait en termes de
moyens et d'honneurs pour lui permettre de
régler le problème de la région des Grands
Lacs. C'est en effet sur son territoire
qu'étaient basées la rébellion ­ Burundi,
Frodebu, Palipehutu, CNDD ­ ainsi que les
forces responsables du génocide perpétré au
Rwanda en 1994. C'était donc lui qui détenait
les manettes de contrôle.
L'ONU n'a pas pu résoudre cette situation.
Lorsque nous nous sommes proposés
d'attaquer le Congo, ce n'est pas parce que
nous étions convaincus de terrasser un géant,
même s'il avait ­ nous nous en sommes rendu
compte par la suite ­ des pieds d'argile. Mais
nous étions certains qu'une attaque à quelques
kilomètres de la frontière allait permettre au
Rwanda de lancer des appels au secours. En
effet, nous étions fragilisés, tout d'abord par
les incursions permanentes des génocidaires,
ensuite par une situation d'urgence qui nous
ne permettait pas de tabler sur un
développement durable, puisque 2 millions de
personnes se trouvaient à l'étranger. L'aide
reçue des bailleurs de fonds était partagée
entre les Rwandais de l'intérieur et ceux de
l'extérieur. En fin de compte, nous n'y
gagnions pas, en terme d'appui. Il fallait donc
donner un coup de pied dans la fourmilière,
crier au secours et obtenir ne fût­ce que le
respect des engagements de la Convention de
Genève, selon lesquels les réfugiés doivent
être installés à plus de 50 km de la frontière
d'origine, non seulement pour leur sécurité,
mais aussi pour celle du pays d'origine.
Dans la mesure du possible, car certains
petits pays ne pourraient avoir cette marge de
manoeuvre. On a attaqué le Congo. Mobutu

14/29

17/03/14

Handelingen - Annales

met wapens. Het overwonnen leger telde
30.000 manschappen. Afhankelijk van de
vuursnelheid en de aanwezige wapens moest
men berekenen hoeveel ton munitie en
wapens moesten worden besteld om de
operatie tot een goed einde te brengen. Als
het tot een oorlog, tot een directe confrontatie
was gekomen, zou hij hebben gezegd dat de
voorraad op was en zou hij hem aan de
opstandelingen hebben verkocht. Anders was
er een impasse ontstaan. Ik zal niet uitweiden
over de politieke intriges om de controle over
het gebied van de Grote Meren te verwerven.
U bent hiervan beter op de hoogte dan ik.
Mobutu was alleszins van oordeel dat een
oorlog hem de mogelijkheid bood de wapens
die hij reeds bezat, aan zichzelf te verkopen.
Het is op die manier dat men zaken doet.
Adnan Kashogi is wakker geschoten omdat
hij ook in Frankrijk onbetaalde facturen had.
De aanval was een oproep om het land uit de
impasse te helpen die al twee jaar duurde.
Naderhand zag men dat het land geen leger
en geen administratie had; de militairen waren
er niet in geslaagd zich te integreren. Ze
bleven overal misdaden begaan. Na hen een
nederlaag te hebben toegebracht, konden we
gedurende zeven maanden ongestoord
oprukken tot in Kinshasa. De aanval moet
worden gezien als een oproep aan het adres
van de internationale gemeenschap om haar
verantwoordelijkheid op te nemen en orde te
scheppen in de chaotische situatie. Toen men
zag dat de macht binnen bereik was, is men
weggegaan. Angola is te hulp gekomen opdat
Mobutu en Savimbi tegelijk zouden zijn
uitgeschakeld. Zimbabwe had belangen in de
streek van Katanga en Uganda in de
evenaarsstreek. Rwanda en in mindere mate
Burundi hadden er belang bij dat de opstand
die tot doel had Bujumbura in te nemen, in de
kiem werd gesmoord. Dat is allemaal
gebeurd. Congo werd echter bezet door de
meest krijgsvaardige en best uitgeruste legers,
die op het politieke wereldtoneel een goede
indruk maakten.
Ik heb vastgesteld dat verzoening onmogelijk
was en democratie een onleefbaar begrip. Tot
op heden aanvaardt Kagame geen dialoog of

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

qui avait vu des gens racoler chez lui pour lui
proposer d'organiser cette rébellion qui allait
reconquérir le pouvoir à Kigali, pensait en
termes de quantité d'armes et de munitions.
Le maréchal voyait que l'on venait d'entraîner
quelque 100.000 hommes au maniement
élémentaire des armes. L'armée vaincue se
chiffrait à 30.000 hommes. Il fallait calculer,
en fonction des cadences de tir et des armes
en présence, combien de tonnes de munitions
et d'armes devaient être commandées pour
mener à bien l'opération. En cas de guerre, de
confrontation directe, il aurait déclaré pendant
deux jours que les stocks étaient vides et les
aurait revendus à sa rébellion. Sinon, c'eut été
le blocage. Je n'aborderai pas les arcanes des
tractations politiques pour contrôler la région
des Grands lacs, vous les connaissez mieux
que moi. En tout cas, Mobutu a considéré
qu'une guerre lui permettrait de revendre à
lui­même les armes qu'il avait déjà. C'est ainsi
que l'on fait des affaires. Adnan Kashogi allait
sortir de sa torpeur puisqu'il avait des factures
impayées en France aussi.
Quand on a attaqué, c'était pour demander
assistance et secours face à cet imbroglio qui
durait depuis deux ans. Par après, on a
constaté qu'il y avait un pays sans armée, sans
administration ; les miliciens n'avaient pu
s'intégrer dans la population congolaise. Ils
continuaient à commettre des crimes partout
sur leur passage. Ils ont été battus en brèche
et nous avons pu faire une marche tranquille
pendant sept mois, jusqu'à Kinshasa. Donc, si
l'on a attaqué, c'était pour demander que la
communauté internationale prenne ses
responsabilités face à une situation impossible
à gérer. Quand on a vu qu'il y avait moyen de
prendre le pouvoir, on est parti. L'Angola est
venu prêter secours, ainsi Mobutu et Savimbi
partiraient en même temps. Le Zimbabwe
avait des intérêts dans la région du Katanga.
L'Ouganda en avait dans l'axe « Équateur ». Il
y avait le Rwanda et, dans une moindre
mesure, le Burundi qui avaient intérêt à ce que
la rébellion qui s'organisait pour prendre
Bujumbura soit écrasée dans l'oeuf. Tout cela
a été fait. Le malheur est que le Congo a été
envahi par des armées des plus aguerries et

15/29

17/03/14

Handelingen - Annales

verscheidenheid van meningen.
Rwanda levert op dit ogenblik de meeste
vluchtelingen ter wereld. Voor de rest brengt
het land niets anders voort dan armoede. De
corruptie tiert welig. Ik was het eerste
parlementslid dat de Rwandese regering heeft
geïnterpelleerd over de verduistering van
middelen, die door de algemene
belastingsinspectie aan het licht was gebracht.
Dat was mijn eerste botsing met het FPR­
bewind, dat ik hoorde te steunen. Ik meende
het regime te moeten wijzen op zijn plichten
als patriottische beweging.
Wat de opvoeding betreft, is de bevolking
aan haar lot overgelaten. Men leert zelfs niet
meer hoe men het land moet bewerken, vee
moet kweken of de erosie moet bestrijden.
Kortom, men beschikt niet over de
elementaire kennis van het milieu om van het
land te kunnen leven. Er bestaat evenmin
politieke vorming die de bevolking volgens de
regels van de democratie bij het
maatschappelijk leven moet betrekken.
Op het vlak van de internationale
samenwerking hebben we wapens gebruikt in
plaats van diplomatie. Het FPR is een
mislukking geworden. Wie niet de minste
eerbied heeft voor rechten en vrijheden, is
een monster met een menselijk gezicht. Het
FPR doet het omgekeerde van wat het zou
moeten doen.
Ik zal het nu hebben over mijn aandeel in het
belastingmechanisme bij het ministerie van
financiën of bij Congo desk. Ik heb bij het
ministerie van financiën en bij de algemene
belastinginspectie gewerkt. Ik beheerde het
staatsbudget. Ik was chef van de mobiele
belastingbrigade. Ik bevond mij in de
geschikte positie om de economische
indicatoren en de ontwikkeling van Rwanda
te bestuderen. Ik zag de toenemende
verarming van het land ondanks de hulp die
ons ingevolge de ronde tafel van Genève van
1994­1996 was toegezegd. We hadden 764
miljoen dollar gevraagd; we hebben 1 miljard
400 miljoen gekregen. In Kigali is er echter
geen spoor van deze hulp voor de
heropbouw van het land. Men zou kunnen
zeggen: wie aan een crimineel geeft, is zelf

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

des plus outillées qui avaient gain de cause
face à la conjoncture politique mondiale.
J'ai donc constaté que la réconciliation était
impossible et la démocratie non viable.
Jusqu'à présent, Kagame n'admet ni le
dialogue ni la pluralité d'opinions.
Le Rwanda se situe actuellement parmi les
plus grands producteurs de réfugiés au
monde. Il ne produit plus rien d'autre, si ce
n'est la pauvreté. La corruption bat son plein,
et pour cause. J'ai été le premier
parlementaire dans les annales à mettre en jeu
le gouvernement rwandais, à interpeller le
ministre des finances afin qu'il rende des
comptes sur les malversations qui avaient été
dévoilées par l'Inspection générale des
Finances. Ce fut ma première rupture avec le
pouvoir FPR, car il fallait que je cautionne.
Or, je croyais sauver le régime en rappelant
les vertus premières de notre existence en tant
que mouvement patriotique.
Pour ce qui est de l'éducation, la population
est abandonnée à elle­même. On n'apprend
même plus comment faire de l'agriculture, de
l'élevage, de la lutte contre l'érosion, bref, un
éveil élémentaire à l'environnement pour
produire et vivre de la terre. Il n'y a pas non
plus d'éducation à la vie politique afin de
participer à la vie de la société selon les
principes de la démocratie.
Pour la coopération internationale, au lieu de
passer par la diplomatie, nous avons utilisé la
carabine. C'est l'échec, la déconfiture du
FPR. Quant à parler d'un monstre, j'estime en
effet que quelqu'un qui ne peut respecter un
minimum de droits et de libertés est un
monstre avec un visage d'homme. Le FPR fait
le contraire de ce qui serait souhaitable.
Venons­en à ma participation dans les
mécanismes de taxation au ministère des
Finances ou à Congo Desk. J'ai travaillé au
ministère des Finances et à l'Inspection
générale des Impôts. J'ai géré le portefeuille
de l'État. J'ai été chef de brigade mobile des
impôts. J'étais bien placé pour analyser les
indicateurs économiques et le développement
du Rwanda. Je constatais la paupérisation
accrue du pays, malgré l'aide que nous avions
reçue grâce à la Table ronde de Genève de

16/29

17/03/14

Handelingen - Annales

ook een crimineel als hij niet controleert wat
er gebeurt met wat hij geeft.
Ik maakte ook deel uit van de delegatie die
onderhandeld heeft over de herziening van de
ronde tafel van Genève. Ik was raadgever
van de primaat ­ de president van de
toenmalige republiek had geweigerd mijn
opdracht te ondertekenen; dat was zijn recht
en ik verwijt het hem niet ­ die in Genève
over de middelen ging onderhandelen. Er was
een akkoord over de parameters. Het jaar
1990 werd als refertejaar genomen. De
cijfers moesten een geloofwaardige indruk
maken en aantonen dat we op de goede weg
waren. De raadgever die ons kwam helpen
onze financieringsaanvraag voor de
heropbouw van het land te verdedigen,
raadde ons aan de economische indicatoren
op te sommen. De mensen van Bretton
Woods waren immers gehaast en hadden
geen tijd om te komen controleren hoe het er
werkelijk aan toeging. We hebben die raad
gevolgd. Bij elke discussie van de ronde tafel
van Genève werd ik door huidig president
Kagame de les gelezen omdat ik vroeg of ik
vragen mocht stellen over de ontwikkeling,
het beheer en de analyse van het budget
tijdens de voorgaande jaren. Ik wenste ook
vragen te stellen over het beleid en de
evaluatie van onze bevoegdheden inzake de
verschillende sectoren van het
ontwikkelingsplan. Ik heb zelfs aan
volksvertegenwoordiger Constance
Mukayuhi gevraagd of ik vragen mocht stellen
die uitsluitend betrekking hadden op het
beheer van de begroting. Ik was van oordeel
dat de minister van financiën, die tot het FPR
behoorde, de nodige inlichtingen moest
verstrekken.
Ik heb hem ondervraagd over de
privatiseringen. Eigenlijk hebben ze de
overheidsinstellingen bestolen. Toen ik hem
om verduidelijkingen vroeg over de
privatiseringen, de terugdringing van de inflatie
en de verdeling van de begroting, begon
iedereen te lachen. 's Anderendaags heeft
men mij gezegd dat ik moest zwijgen en dat ik
de minister van financiën, die tot het FPR
behoorde, niet mocht aanvallen. Als u deze

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

1994­1996. Nous avions demandé 764
millions de dollars ; on nous a donné 1
milliard 400 millions. Mais à Kigali, on ne voit
aucune trace de cette aide à la reconstruction
nationale. Il m'arrive de dire : « Celui qui
donne au criminel n'est pas moins criminel, s'il
n'assure pas le suivi de ce qu'il donne. »
En ce qui concerne les rapports officiels, j'ai
fait partie de la délégation qui est allée
négocier la révision de la Table ronde de
Genève. J'étais parti comme consultant de la
primature ­ le président de la république de
l'époque n'avait pas voulu signer mon ordre
de mission ; c'était son droit et je ne lui en
veux pas ­, afin d'aller négocier les fonds à
Genève. On s'est mis d'accord sur les
paramètres qu'il fallait avancer. On avait pris
pour référence l'année 1990. Il fallait arranger
les chiffres de façon qu'ils soient crédibles et
qu'ils attestent que l'on était bien sur la pente.
Le consultant qui était venu nous aider à
défendre notre demande de financement de
reconstruction nationale nous a conseillé ceci :
« Décrétons les indicateurs économiques ; de
toute façon, ces gens de Bretton Woods sont
pressés ; ils n'ont pas le temps de venir voir
ce qui se passe chez vous. » C'est ainsi que
l'on fait actuellement. À chaque discussion de
Genève, j'étais sermonné par l'actuel
président Kagame parce que je demandais si
je pouvais poser clairement des questions qui
relevaient du développement, de la gestion et
de l'analyse du budget, au regard des années
antérieures. Même face aux politiques
sectorielles que l'on avait adoptées dans notre
plan de développement, je souhaitais poser
des questions d'autoévaluation de nos
compétences. À chaque fois, on me disait oui.
J'ai même demandé précisément au député
Constance Mukayuhi (président de la
commission du budget et du patrimoine) si je
pouvais poser des questions qui relevaient
uniquement de la gestion du budget. Je ne
voyais aucun inconvénient à ce que le ministre
des Finances, qui était du FPR, me donne des
explications.
Je l'ai interrogé sur les privatisations ­ en fait,
ils ont carrément volé les établissements
publics. Quand je lui ai demandé d'apporter

17/29

17/03/14

Handelingen - Annales

materie een beetje kent, zult u inzien dat de
indicatoren die de minister sedert 1997 of
1998 heeft gepubliceerd, altijd gunstig waren.
Ze toonden een stijging van 3 tot 7% van het
binnenlands product aan, maar zwegen over
de hongersnood in de vijf omringende
prefecturen. Dit voorbeeld bewijst dat de
officiële economische indicatoren waarover
hij spreekt, helemaal niet stroken met de
realiteit.
De heer François Misser heeft gezegd dat de
oorlog werd gefinancierd met diamanten.
Volgens mij niet uitsluitend met diamanten,
maar ook met middelen van de algemene
rijksbegroting. Het ministerie van financiën
stelt de algemene begroting op en bepaalt
welk deel bestemd is voor landsverdediging.
Op die manier kan men zien wat het aandeel
van de legeruitgaven is in de totale begroting.
Er zijn ook wapens die ter plaatse worden
buitgemaakt. Elke rebellenbeweging verkiest
het gebruik van lokaal materiaal. Als men
over voldoende wapens beschikt, gaat men
tot de aanval over. De winnaar van het
gevecht legt beslag op de manschappen en op
de wapens. Deze laatste zijn bestemd om
opnieuw oorlog te voeren. Dit is in feite
autofinanciering. Op het einde van de dag
wordt er een verslag opgesteld: het geld voor
de wapens wordt teruggestort op de
MINADEF­rekening. De wapens worden
uiteindelijk aangegeven als aankopen
veroorzaakt door de oorlog in Congo. Dit
plaatst de Congolezen voor een permanente
schuld. De buit is voor hen bestemd, maar ze
moeten ons in diamanten betalen.
Van 15 tot 17 juli 2000 vond een vergadering
plaats van alle gouverneurs van het bezette
deel van het land. Er werd beslist dat de
begroting van de RCD voortaan als volgt zou
worden verdeeld: 60% voor het
gouverneurschap en 40% voor de centrale
administratie, volgens het systeem van de
confederatie waarbij elke regio autonoom is.
Dat was nieuw: aanvankelijk was 24% voor
het gouverneurschap bestemd en 76% voor
de centrale staat. Er werd beslist 60% aan het
gouverneurschap toe te kennen opdat ook de
brigadecommandant, net als de gouverneur,

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

des précisions quant aux privatisations, à la
résorption de l'inflation au Rwanda et la
ventilation du budget, tout le monde a bien ri ;
le lendemain, ayant été convoqué, on m'a
demandé de me taire car j'embêtais le
ministre des Finances qui, je le rappelle, était
du FPR. On m'a dit que je ne devais pas
lancer des attaques contre notre ministre. Si
vous connaissez quelque peu ce type de
matières, vous constaterez que les
déclarations en matière d'indicateurs, qu'il a
publiées depuis 1997 ou 1998, étaient
toujours favorables : elles faisaient état d'une
croissance de 3 à 7% du produit intérieur,
mais ne parlaient pas de la famine qui s'était
étendue dans les cinq préfectures
environnantes. Cet exemple vous montre que
les indicateurs économiques officiels dont il
parle n'ont aucun rapport avec la réalité.
M. François Misser a dit que la guerre était
financée par les diamants. Je crois pour ma
part qu'elle n'est pas uniquement financée par
les diamants, mais également par le budget
général de l'État : au ministère des Finances,
on établit le budget général, et on établit aussi
la part réservée à la Défense ; on voit ainsi
quel est le quota militaire dans le budget
ordinaire.
Il y a également les armes que l'on saisit sur
place. De toute façon, en vertu du principe
cher à toute rébellion, on utilise les matériaux
locaux. Quand on dispose d'armes en
suffisance, on lance une attaque et si l'on a la
chance d'en sortir vainqueur, on saisit les
hommes et les munitions, ces dernières étant
destinées à être à nouveau utilisées pour faire
la guerre ­ cela fait partie de
l'autofinancement. En fin de journée, on établit
un rapport : les armes sont reversées au profit
du compte logistique MINADEF et seront
finalement déclarées comme achats
occasionnés par la guerre au Congo. Cela
place les Congolais en état de dette
permanente. Tout ce qui est saisi leur est
destiné, mais il faut qu'ils nous paient en
diamants.
Du 15 au 17 juillet 2000, il y a eu une réunion
de tous les gouverneurs de la partie occupée
du pays et l'on a décrété que dorénavant, le

18/29

17/03/14

Handelingen - Annales

zijn deel zou krijgen van de lokale
ontvangsten en zou kunnen deelnemen aan de
inzameling en het beheer van deze middelen.
In de bezette zone werd gekozen voor het
model van de federatie.
Om nu te zeggen dat kolonel Jacques Nziza
ik weet niet wie in bescherming nam... Ik
weet enkel dat hij chef was van de militaire
inlichtingendienst. De militaire
inlichtingendienst is aan de macht in Rwanda
en in Congo... Als hij heeft deelgenomen aan
de eerste actie tegen Mobutu en de militaire
activiteiten ter plaatse nog leidt, draagt hij als
chef de grootste verantwoordelijkheid.
Wat de vraag over mogelijke connecties met
Belgische of Oostenrijkse groeperingen
betreft, ben ik er zeker van dat u over meer
informatie beschikt dan ik. Als het mijn
dagtaak was, zou ik zeker aanwijzingen
kunnen vinden van de betrokkenheid van
België in de diamanthandel met Rwanda. Er
zijn trouwens tekens: dat Egon Geiger
momenteel ereconsul voor Rwanda in
Oostenrijk is, is zeker geen toeval.
Het FPR heeft nooit een beroep gedaan op
huurlingen. Aangezien de overwinning zeker
was, wilden we geen verplichtingen ten
opzichte van derden. Voorts voelt een
huurling geen persoonlijke betrokkenheid bij
het conflict, hij neemt aan de strijd deel om
geld te verdienen. Huurlingen schatten de
politieke toestand gewoonlijk slecht in en na
de oorlog kunnen ze zich alleen nog keren
tegen de partij die ze hebben beschermd. Het
waren dus hoofdzakelijk Rwandezen die voor
het FPR vochten, naast een honderdtal
Ugandezen. Op een bepaald ogenblik heeft
men deze laatsten opgespoord en weer naar
huis gestuurd. Er waren tevens een tiental
Barundi, die beweerden uit Rwanda
afkomstig te zijn, maar uiteindelijk heeft men
ingezien dat zij geen Rwandezen waren. Dat
werd niet aanvaard.
Ik heb een gesprek gehad met twee militairen,
die uit Ethiopië waren gekomen omdat ze
hadden vernomen dat de Tutsi in feite
Ethiopiërs waren, die verdwaald waren in de
bergen van het gebied van de Grote Meren.
Ze kwamen hun stamgenoten dus te hulp. Ik

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

budget du RCD serait ventilé à raison de
60% pour le gouvernorat et 40% pour
l'administration centrale, le système adopté
étant celui de la confédération ; chaque région
était autonome. Cela constituait une
innovation : au départ, la proportion était de
24% pour le gouvernorat et 76% pour l'État
central. On avait décidé d'attribuer 60% au
gouvernorat afin que le commandant de
brigade puisse également bénéficier, au même
titre que le gouverneur, des recettes locales et
qu'il puisse participer à la collecte et à la
gestion de ces fonds. On a adopté le mode
de fédération dans la zone occupée.
Quant à dire que le Colonel Jacques Nziza
protégeait je ne sais qui... Tout ce que je sais,
c'est qu'il était chef de la direction du
renseignement militaire. Le renseignement
militaire coiffe le Rwanda et le Congo... Si
c'est lui qui a participé à la première
campagne contre Mobutu, et qui coordonne
encore les activités militaires sur place, je dis
qu'il est responsable au premier rang, en tant
que chef.
Sur la question de savoir si l'on a des
accointances avec les groupes belges ou
autrichiens, je suis sûr que vous êtes mieux
documenté que moi. Si telle était mon
occupation quotidienne, je suis sûr que je
pourrais trouver et retracer les signes de
participation et de partenariat de la Belgique
avec le Rwanda dans le commerce du
diamant. Par ailleurs, on peut interpréter les
signes du temps : le fait que son Excellence
Egon Geiger soit actuellement consul
honoraire du Rwanda en Autriche n'est
certainement pas un fait du hasard ni un coup
de tonnerre dans un ciel serein. Il y a lieu
d'interpréter les signes.
Le FPR n'a jamais utilisé de mercenaires pour
deux raisons : la victoire étant certaine, il ne
fallait pas que nous ayons une dette envers
des étrangers. Ensuite, un mercenaire ne se
sent pas impliqué dans les conflits qui
opposent des belligérants : il se bat non pas
pour mourir mais pour gagner de l'argent ;
Les mercenaires ne sont pas de bons
gestionnaires politiques et après la guerre, ils
ne peuvent que prendre en otages ceux qu'ils

19/29

17/03/14

Handelingen - Annales

herinner me een zekere Gata Amai ­ de naam
die ons werd meegedeeld was Quitema ­ die
onze rangen wilde vervoegen. We moesten
hem een maand houden om na te gaan hoe hij
zich gedroeg en om hem te ondervragen.
Vervolgens is hij overgedragen aan de
Ugandese veiligheid, die ervoor gezorgd heeft
dat hij terug in Ethiopië terechtkwam. We
hadden geen pseudo­Tutsi nodig die streden
voor een land dat niet het hunne was. We
hebben nooit huurlingen in het FPR gewenst.
Dat betekent evenwel niet dat het FPR
uitsluitend bestond uit elitetroepen en dat
sommige van zijn leden geen
huurlingenpraktijken beoefenden. Alles
welbeschouwd was het FPR toen het Congo
binnenviel, niet minder een huurlingenleger
dan in zijn eigen land.
In kranten zoals Temps présent wordt altijd
over Kamanzi bericht. Ik weet dat hij dikwijls
te maken had met Rwandese en Congolese
douanediensten, maar het was niet mijn taak
te gaan snuffelen in dossiers van Kamanzi of
van eender welke persoon die zich bezighield
met handel of plunderingen organiseerde in
Congo.
U hebt mij gevraagd wat ik momenteel doe.
Ik ben VN­vluchteling en ben gedomicilieerd
in Doornik. Ik volg een opleiding in
informatica en boekhouding. Ik ben van plan
terug te keren naar huis zodra de vrede in het
gebied van de Grote Meren is hersteld. Als
België zich ermee inlaat, is er verandering
mogelijk. Een sereen gesprek kan Kagame er
misschien toe bewegen om zijn beleid te
herzien en een inter­Rwandese dialoog te
beginnen. Ik weet dat er vurige voorstanders
zijn van zo'n dialoog, van democratisch
pluralisme, van nationale verzoening. Deze
mensen willen dat het drama dat Rwanda
heeft gekend, wordt verwerkt. Zij willen daar
een streep onder trekken zodat het behoort
tot de geschiedenis.
De koersdaling van het coltan kan door
verschillende factoren worden verklaard.
Sommige delvers willen verkopen, want hun
beroep is niet verkopen maar oorlog voeren,.
Het FPR valt ze echter niet aan want het wil
dat ze de mijnen blijven uitbaten.

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

ont protégés. Donc, c'étaient principalement
des Rwandais qui combattaient pour le FPR,
mis à part une centaine d'Ougandais : à un
certain moment, on a fait un tamisage, on les a
repérés et on leur a donné de quoi rentrer
chez eux. Il y avait également une dizaine de
Barundis qui se disaient originaires du
Rwanda, mais on s'est finalement rendu
compte qu'ils n'étaient pas Rwandais et l'on
ne voulait pas que l'armée rwandaise soit sous
la coupe d'étrangers.
Je me rappelle que j'ai eu l'occasion de
m'entretenir avec deux militaires, venus
d'Éthiopie, car ils avaient soi­disant entendu
dire, selon certaines théories, que les Tutsis
étaient des Éthiopiens égarés dans les
montagnes de la région des Grands Lacs. Ils
venaient donc leur porter secours. Je me
rappelle d'un certain Gata Amai ­ le nom qui
nous était renseigné était Quitema ­ qui voulait
combattre dans nos rangs. Nous avons dû le
garder pendant un mois pour voir comment il
se comportait et l'interroger. Ensuite, on l'a
remis à la sécurité ougandaise qui a veillé à ce
qu'il réintègre l'Éthiopie : nous n'avions pas
besoin de pseudo­Tutsis qui luttaient pour une
terre qui n'était pas la leur. Nous n'avons
jamais voulu qu'il y ait des mercenaires au
sein du FPR. Cela ne signifie cependant pas
que le FPR était uniquement constitué d'une
armée d'élites et que certains de ses membres
n'avaient pas des pratiques de mercenaires : si
l'on examine les résultats, le FPR n'était pas
moins mercenaire en arrivant au Congo qu'il
ne l'était dans son propre pays.
Dans des journaux comme Temps présent,
on parle toujours de ce Kamanzi. Je sais qu'il
a eu souvent affaire aux services de douane,
tant du Rwanda que du Congo, mais ce
n'était pas mon rôle d'aller fouiner dans les
dossiers de Kamanzi ou de quiconque
s'occupait de commerce ou organisait des
pillages au Congo.
Vous m'avez demandé ce que je faisais
actuellement. Je suis réfugié de l'ONU,
domicilié à Tournai. Je suis une formation en
informatique et en comptabilité. Je compte
rentrer chez moi dès que la paix sera rétablie
dans la Région des Grands Lacs. Si la

20/29

17/03/14

Handelingen - Annales

Vóór de aids­epidemie waren er andere
geslachtsziekten. Een vaccinatiecampagne van
twee weken en de onmiddellijke toediening
van geneesmiddelen zouden volstaan om het
probleem op te lossen. Maar de opbrengst
voor de fabrikanten van antibiotica, de
geneesheren en de distributieketen is niet te
verwaarlozen. Deze ziekten, die niet dodelijk
zijn, liet men dus voortbestaan, ook al kan
men dat uit moreel oogpunt niet goedkeuren.
Zo wordt nu ook de rebellie "onderhouden".
De rebellen zetten immers de exploitatie voort
om wapens en munitie te kunnen kopen.
Daarom wil men ze niet neerslaan. De
aankopen zijn een maatstaf voor de intensiteit
van de oorlog. Men zoekt naar middelen om
een aanval te beantwoorden, men slaat de
aanvallers neer, neemt alles mee wat er te
rapen valt en laat ze voortdoen. Men
onderhoudt deze oorlog omwille van de
commercie.
Het FPR buit onderbetaalde werkkrachten uit
en de koers van het coltan daalt vanwege de
overproductie. De mensen zijn dus verplicht
om hun schat voor zeer weinig geld van de
hand te doen. Als zij het coltan houden,
weten ze dat zij het risico lopen dat het FPR
hen aanvalt en alles meeneemt. Bijgevolg
worden de delvers of de handelaars, zelfs als
zij een vergunning hebben om het erts te
ontginnen, beconcurreerd door zwartwerkers
en criminelen die geen gebruik kunnen maken
van de officiële circuits, maar die wel geld
binnenrijven met delven. Het FPR profiteert
van die situatie want zo kan het erts kopen
tegen een lage prijs.
Bij het FPR doet zich een nieuw fenomeen
voor. Men maakt een lijst van huiseigenaars
tegen wie er ernstige aanwijzingen bestaan
over hun betrokkenheid bij de genocide. Men
vraagt hen aan mensen die in Kigali zijn
gebleven, een volmacht te geven om hun huis
te verkopen. De prijs mag niet te hoog liggen,
want anders zou er geen koper worden
gevonden. De betrokkenen weten dat ze
vroeg of laat zullen worden gearresteerd en
opgesloten en dat hun eigendom dan toch
wordt verkocht om de morele schade van
derden te vergoeden. Zij doen hun eigendom

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

Belgique s'y implique, un changement est
possible. Le fait que l'on puisse en parler
sereinement pourrait amener Kagame à revoir
sa politique, à nouer un dialogue inter­
rwandais. Je sais en effet que certains
souhaitent ardemment qu'il y ait un tel
dialogue, un pluralisme démocratique, une
réconciliation nationale, que l'on puisse faire la
part des choses au niveau des drames qu'a
connus le Rwanda et songer à tirer un trait sur
ces problèmes qui doivent être relégués au
rang de l'histoire.
La chute du cours du coltan peut être
expliquée par plusieurs facteurs. D'abord,
certains « creuseurs » veulent vendre car leur
profession, c'est la guerre et non la vente.
Cependant, comme je vous l'ai dit, le FPR ne
les attaque pas car il voudrait qu'ils
poursuivent l'exploitation des mines.
Par exemple, avant le sida, il y avait des
maladies vénériennes. Si l'on menait une
campagne pendant quinze jours ­ vaccination,
médications immédiates, prises en compte ­
l'on n'en parlait plus. Cependant, l'impact sur
les usines fabriquant les antibiotiques, sur les
médecins, sur la chaîne de distribution était
non négligeable. Il fallait donc entretenir ces
maladies, non mortelles, qui faisaient tourner
la société financièrement, même si sur le plan
moral, cette situation est condamnable.
Dans le cas qui nous occupe, on a une
rébellion d'entretien que l'on ne veut pas
écraser, qui exploite pour pouvoir acheter des
armes et des munitions. D'après les achats, on
peut évaluer l'intensité de la guerre à mener.
On cherche des moyens de répondre à une
attaque, on écrase les agresseurs, on ramasse
ce qu'il y a à prendre et on les laisse
continuer : c'est une guerre d'entretien pour
l'exploitation.
Le FPR exploite une main­d'oeuvre sous­
payée et le cours du coltan chute car il y a
surexploitation. Les gens sont obligés de se
débarrasser de leur trésor : ils savent que s'ils
le gardent, ils risquent de se faire attaquer par
le FPR et de se le faire prendre ; ils le
vendent donc par bradage. Cela a pour
conséquence que les « creuseurs » ou les
négociants, même ceux qui ont des licences

21/29

17/03/14

Handelingen - Annales

dus voor een habbekrats van de hand. Een
cel van het FPR moedigt dit soort praktijken
aan. Vluchtelingen die verondersteld worden
nooit meer terug te keren, melden zich aan op
de ambassade van Rwanda om er een
volmacht te ondertekenen voor de verkoop
van hun huis. De kopers zijn meestal
Rwandezen die uit Oeganda afkomstig zijn.
Zij kunnen de eigendommen kopen waarop
anders beslag zou worden gelegd via een
pauliaanse vordering. Zij weten dat ze
daartoe het recht hebben in een niet­
rechtsstaat.
Het FPR bereidt nog andere dossiers voor,
die nog gevaarlijker zijn. Het stelt lijsten op
van de mensen die op de ambassade een
volmacht hebben ondertekend. Het stuurt die
lijsten naar de commissaris­generaal voor de
vluchtelingen en de staatlozen met de vraag
hoe hij mensen kan opvangen die de
ambassade van hun land vrij in­ en uitlopen.
Zo vangt het FPR twee vliegen in één klap:
die mensen moeten België verlaten omdat ze
via de ambassade naar hun land zijn terug
gekeerd; zij worden opgesloten in Rwandese
gevangenissen, waar ze fysiek en economisch
worden gekraakt en hun eigendommen
worden voor minstens tien jaar vervreemd.
Kagame benoemt altijd mensen met vuile
handen, die hij kan chanteren. Zo kwam een
ambassadeur in opspraak voor een
Parlementscommissie en werd vastgesteld dat
hij geld moest aan de Schatkist. Over dit
voorval bestaan er publicaties. Zo werd ook
een minister uit de regering gezet. En dan
spreek ik nog niet over Laurien Ngilabanzi,
de ambassadeur van Rwanda te Bonn.
Kagame werkt met mensen die vuile handen
hebben en als ze in ongenade vallen, raapt hij
ze op.
Over het aantal misdadigers in de wouden
van Congo kan men alleen speculeren. Wie
als overwinnaar uit een oorlog komt, is een
held. Wie verliest is een misdadiger die schuld
heeft aan alle kwaad. Bij ontstentenis van een
internationaal gerecht ben ik altijd
voorstander geweest van de onmiddellijke
vervolging van de misdadigers, vooral als zij
beschuldigd worden van misdaden tegen de

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

d'agrément pour l'exploitation des minerais,
sont concurrencés par des travailleurs au noir,
des criminels qui ne peuvent utiliser le circuit
correct mais amassent de l'argent en creusant.
Le FPR profite de la situation puisqu'il achète
le minerai à bas prix.
Un nouveau phénomène apparaît au sein du
FPR. Actuellement, on recense les individus
pour lesquels on a des indices sérieux de
culpabilité en matière de génocide et qui
possèdent une maison. On leur demande de
donner procuration à des gens qui sont restés
à Kigali, afin que ceux­ci puissent vendre leur
maison, pas trop cher cependant, sinon, le
bien ne trouverait pas acquéreur. Les
intéressés savent qu'un jour, ils seront arrêtés
et mis en prison et qu'alors, leur bien sera de
toute façon vendu, mais au profit de tiers qui
réclament des dommages et intérêts pour
préjudice moral. C'est pourquoi ils bradent
leur bien. Il y a une cellule du FPR qui
favorise ce genre de choses : c'est un fait
nouveau de voir un réfugié se présenter à
l'ambassade du Rwanda alors qu'il est
supposé avoir fui son pays et ne plus pouvoir
y retourner, pour y signer des procurations
autorisant la vente d'un bien, généralement à
des Rwandais originaires d'Ouganda, ceux­là
même qui pourront s'aventurer à acheter les
biens qui seraient saisis dans le cadre d'une
action paulienne. Ils savent qu'ils en ont le
droit, dans un pays du non­droit.
Alors, le FPR prépare d'autres dossiers, plus
dangereux encore : après avoir dressé des
listes reprenant l'identité des gens qui s'étaient
introduits à l'ambassade pour signer des
procurations, il les communique au
Commissaire général aux réfugiés et
apatrides, en lui demandant comment il peut
abriter des gens qui vont et viennent librement
dans l'ambassade de leur pays d'origine. Il fait
d'une pierre deux coups : il va les faire
chasser de Belgique, parce qu'ils auront
regagné leur pays d'origine par le biais de leur
ambassade ; leurs biens seront aliénés au
moins pour une dizaine d'années ; ils seront
amenés dans des prisons du Rwanda où ils
seront anéantis, économiquement et
physiquement.

22/29

17/03/14

Handelingen - Annales

menselijkheid. Alleen God weet wat er in de
wouden van Congo is gebeurd op het einde
van de oorlog in 1997. Onder de mensen die
naar Kigali terugkeerden, zijn er veel doden
gevallen en werden er 130.000 gevangen
genomen wegens genocide. Om de
getalsterkte van de C.D.R. te berekenen ten
tijde van de Interahamwe, ga ik ervan uit dat
er gemiddeld 100 personen actief waren in
elk van de 154 gemeenten, als leider,
plannensmeder of propagandist van de
genocidetheorie. In Kigali­stad waren er
zowat 6.000. In totaal gaat het dus om
20.000 personen. Maximaal zou het over
50.000 personen kunnen gaan.
De overwinning van het FPR was eerst en
vooral militair: het FPR beschikte over
automatische vuurwapens, terwijl de
tegenstander uitgerust was met knuppels en
kapmessen. Zij streden met ongelijke
wapens, maar wilden koste wat het kost de
Tutsi et de gematigde Hutu uitroeien. Ik doe
geen onthulling, als ik zeg dat er zeer veel
slachtoffers zijn gevallen.
Laat ons ervan uitgaan dat het overwonnen
leger in Congo nog 30.000 man telde. De
tocht dwars door Congo was zeker geen
wandeling. Onderweg stierven velen aan
dysenterie, ziekten allerhande, ondervoeding
en verwondingen. Mijn eerste opdracht in de
oostelijke provincie was het opsporen van
misdadigers. Ik heb er maar één kunnen
vinden: Ndilizi, die journalist was bij Mille
Collines. Hij werd opgesloten in de
gevangenis.
Wij waren niet in Congo, om die man te
arresteren, maar wel om de diamant te
controleren. We hadden gezien dat Van Brink
aan de basis lag van de contracten van zestig
jaar om de openbare bedrijven te beheren, de
Centrale Bank, de commerciële banken, de
Post, de verzekeringen, diamant, goud, het
monetair systeem, de bodem en de
ondergrond. In ruil daarvoor stond hij in voor
de ontwikkeling. Welke banken zijn in Congo
tussengekomen? De First International
Bank of Grenada, Van Brink's offshore
bank. Ik heb de documenten bij die als basis
hebben gediend voor het opstellen van de

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

Lorsqu'il procède à des nominations, Kagame
prend toujours des gens qui ont les mains
sales, pour pouvoir les soumettre au
chantage. C'est ainsi qu'un ambassadeur a été
mis en cause par une commission du
Parlement ­ cela a été publié ­ et reconnu
redevable de sommes envers le Trésor public.
Un ministre a également été éjecté du
gouvernement de cette façon. Et je ne parlerai
pas de l'ambassadeur du Rwanda à Bonn,
Laurien Ngilabanzi. Kagame travaille avec
des gens qui ont les mains sales et lorsqu'ils
tombent en disgrâce, il les ramasse.
Pour connaître le nombre de criminels dans
les forêts congolaises, il faut se livrer à des
spéculations. Quand on sort vainqueur d'une
guerre, on est un héros et si l'on en sort
perdant, on est un criminel, responsable de
tous les maux. Pour ma part, j'ai toujours été
partisan, à défaut d'une justice internationale,
d'une poursuite « à chaud » des criminels,
surtout quand ils sont accusés de crimes
contre l'humanité. En 1997, à la fin de la
guerre au Congo, Dieu seul sait ce qu'il s'est
passé dans les forêts congolaises. Parmi les
gens qui sont rentrés à Kigali, il y a eu
beaucoup de morts et plus de
130.000 personnes emprisonnées pour
génocide. Si je fais le compte des forces de la
C.D.R. ­ à l'époque, des Interahamwe ­, sur
154 communes et compte tenu d'une centaine
de personnes par commune ­ leaders,
planificateurs, vulgarisateurs de la théorie du
génocide ­ il ne devait pas y avoir plus de
15.400 personnes. La Ville de Kigali en
comptait quelque 6.000, soit au total, disons,
20.000. Dans une conception maximaliste, on
pourrait parler de 50.000.
La victoire du FPR a été avant tout militaire :
celui­ci disposait d'armes automatiques contre
un adversaire équipé, lui, de gourdins, de
machettes. Ce n'est donc pas une révélation
de dire qu'il y a eu de très nombreuses
victimes : les armes étaient inégales, mais ils
avaient la rage d'éliminer les Tutsis et les
Hutus modérés. Laissons de côté cette
comptabilité macabre : admettons que,
l'armée vaincue, 30.000 personnes étaient
encore répertoriées au Congo et qu'elles

23/29

17/03/14

Handelingen - Annales

contracten; ze zijn in onze handen gevallen op
het ogenblik van de crash tegen de
Rwandezen. Wij hebben de foto's van de
stamhoofden moeten inzamelen om aan Van
Brink te laten weten dat de bevolking zijn
initiatief in het bevrijd gebied gunstig gezind
was. Aangezien in Rwanda geheime
commissielonen niet fiscaal aftrekbaar zijn, is
het onmogelijk de omvang ervan te
achterhalen. Het staat echter vast dat ze
aanleiding hebben gegeven tot drie zeer
verkwistende en nutteloze oorlogen van de
Rwandezen tegen de Ugandezen.
Zijn er Rwandese banken tussengekomen aan
Congolese zijde? De Banque commerciale
de développement et d'industrie van
Rwanda heeft filialen geopend in Congo. Ik
geef geen enkel commentaar op dat initiatief:
als er fondsen circuleren in afwezigheid van
enige banksysteem, dan lijkt het me normaal
dat iemand zijn diensten aanbiedt om eerlijk
zijn kost te verdienen met het beheren van
spaargelden en kredietverlening. Om te weten
of iemand een rekening heeft bij een bepaalde
bank en of die bank verrichtingen met België
doet, kan een onderzoekscommissie
desgewenst het bankgeheim opheffen. De
wetten van het land voorzien in die
mogelijkheid. Er bestaat in dezen geen enkel
geheim. Het volstaat er resoluut op af te gaan:
er liggen mijnen op het terrein, wie zich daar
op waagt, kan sterven zoals Kennedy..
Ik weet dat er koffie en hout uit Congo is. De
financiële opbrengsten voor de Congo Desk
zijn vrij beperkt. Ik heb al de gelegenheid
gehad om de kostprijs van het hout te
berekenen: die activiteit was niet interessant
omdat hout heel volumineus is. Het moet
worden vervoerd langs onberijdbare wegen.
Dat is zeer moeilijk. Ik heb bijvoorbeeld
gezien hoe Ugandezen koffie die ze op de
markt hadden gekocht en hout in vliegtuigen
laadden die materiaal en voedsel hadden
aangevoerd voor de militairen in Congo. Zo
vertrokken de vliegtuigen niet leeg. Wij
zouden niet voor koffie hebben gekozen:
koffie neemt te veel plaats in en heeft in
vergelijking met coltan en diamant een
onbeduidende marktwaarde. Ik heb de man

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

soient revenues. De toute façon, la traversée
était loin d'être une balade : étant allées à
Kinshasa les armes à la main, elles mouraient
de dysenterie, maladies, de malnutrition, de
blessures ­ numériquement, leur nombre était
réduit. Lorsque je suis allé en province
orientale, ma mission première était de me
mettre à la recherche de ces criminels. Je n'ai
pu trouver qu'une seule personne, Ndilizi,
journaliste à la radio­télévision libre des Mille
Collines. On l'a mis en prison.
La raison de notre présence dans ce territoire
dix­neuf fois plus grand que la Belgique n'était
pas l'arrestatation de ce monsieur mais bien le
contrôle du diamant. En effet, nous avions vu
le fameux Van Brink à l'origine de contrats de
soixante ans pour gérer les entreprises
publiques ­ Banque centrale, banques
commerciales, Poste, timbres, assurances,
diamants, or, système monétaire, sol et sous­
sol. En retour, il devait procéder au
développement. Quelles banques sont
intervenues au niveau du Congo ? Il y a la
First International Bank of Grenada, Van
Brink's banque offshore. J'ai ici les
documents qui ont servi de base au contrat
qui ont été appréhendés au moment des
crashs contre les Rwandais. Nous avons dû
collecter les photos des chefs de tribu pour
faire savoir à Van Brink que tout le peuple
soutenait son initiative dans la zone libérée,
afin qu'il débloque des fonds. Cependant, au
Rwanda, étant donné que l'on ne peut
comptabiliser fiscalement les commissions
occultes, on ne peut connaître leur volume. Le
fait est qu'elles ont donné lieu à trois guerres
ruineuses, inutiles, des Rwandais contre les
Ougandais.
Des banques rwandaises sont­elles
intervenues en ce qui concerne le Congo ? La
Banque commerciale de développement et
d'industrie du Rwanda avait ouvert des filiales
au Congo. Je n'ai aucun commentaire à faire
sur cette initiative : quand les fonds circulent
mais qu'il n'existe aucun système bancaire, il
ne me paraît pas anormal que quelqu'un se
propose de gagner sa vie honnêtement par le
biais de l'épargne et du crédit. Pour savoir si
telle personne possède un compte dans telle

24/29

17/03/14

Handelingen - Annales

gekend die zich bezighield met diamant, de
heer Hatari. Ik heb hem één keer
bijgesprongen uit de kas voor de politieke en
militaire mobilisatie die ik beheerde: ik heb
hem 50 dollar gegeven voor het personeel dat
het traject met de fiets aflegde en voor andere
logistieke behoeften. Dat was enkel een
kleine ondersteuning, want wij hadden geen
gemengde rekeningen: dat paste niet in het
kader van de activiteiten.

banque ou si la banque en question a des
transactions avec la Belgique, une commission
d'enquête peut lever le secret bancaire si elle
le souhaite ­ les lois du pays le permettent.
Donc, il n'y a aucun secret en la matière ; il
suffit d'y aller, résolument ­ c'est un terrain
dangereux : quand on s'y aventure, on peut
mourir comme Kennedy.
Je sais qu'il y a du café et du bois en
provenance du Congo. Cependant, l'impact
financier est relativement limité au niveau du
Congo Desk. J'ai déjà eu l'occasion de
calculer le prix de revient du bois : cette
activité n'était pas intéressante car le bois
représente un important volume ; il faut le
transporter en empruntant des routes
impraticables, ce qui était très difficile. J'ai vu
par exemple des Ougandais charger du café ­
acheté au marché ­ et du bois dans des
avions qui avaient amené du matériel ou de la
nourriture pour les militaires en poste au
Congo. Ainsi, les avions ne repartaient pas
vides. Nous n'aurions pas choisi le café pour
remplir les avions : le volume est trop
important et la pondération insignifiante sur le
marché mondial par rapport au coltan et au
diamant.
J'ai connu la personne qui s'occupait du
diamant, M. Hatari. Je crois l'avoir aidé une
fois grâce à la caisse que je gérais à des fins
de mobilisation politico­militaires : il me
semble lui avoir octroyé 50 dollars pour le
personnel qui effectuait les trajets à vélo et
pour d'autres besoins logistiques. Ce n'était
pas énorme ­ juste un petit secours ­ car nous
n'avions pas de comptes mélangés : cela
n'entrait pas dans le cadre des activités.

De heer Michiel Maertens (AGALEV). ­
De heer Kagiraneza heeft gezegd dat er
100.000 militairen werden opgeleid voor
Oost­Congo. Hoeveel zijn er nu nog
aanwezig? Al naargelang de bron gaat het van
20.000 tot 60.000 eenheden.
Over de Interahamwe horen we ook
verschillende cijfers. Er wordt gezegd dat de
aanwezigheid van Rwanda in Oost­Congo
bedoeld is om de landgenoten, waarmee de
Interahamwe worden bedoeld, te

M. Michiel Maertens (AGALEV). ­ M.
Kagiraneza a affirmé que 100.000 militaires
ont été formés pour se rendre dans l'est du
Congo. Combien y sont encore présents ?
Suivant les sources, on parle de 20.000 à
60.000 militaires.
Nous avons également entendu des chiffres
différents au sujet des Interhamwe. Certains
ont affirmé que la présence du Rwanda dans
l'Est du Congo vise à protéger des
compatriotes, parmi lesquels les Interhamwe.

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

25/29

17/03/14

Handelingen - Annales

beschermen. Over hoeveel mensen gaat het?
Ik kan me moeilijk inbeelden dat een
aanwezigheid van 100.000 militairen nodig is
om 5000 Interahamwe te beschermen.
Waarom zijn er ook militairen aanwezig in een
heel ander deel van Oost­ Congo, waar
helemaal geen Interahamwe zijn?

De combien de personnes s'agit­il ? Je peux
difficilement m'imaginer que la présence de
100.000 militaires est requise pour protéger
5.000 Interhamwe. Pourquoi des militaires
sont­ils également présents dans une autre
partie de l'est du Congo où les Interhamwe
sont totalement absents ?

De heer Kagiraneza. ­ Mijnheer de
voorzitter, ik kan geen cijfers geven; de
Interahamwe is een beweging die evolueert.
Men wordt Interahamwe of men verliest zijn
statuut. Dat hangt af van wat er op het spel
staat. Aanvankelijk waren ze ongeveer met
50.000. In Congo werden ze gedecimeerd
door de oorlog, verdwijningen en het harde
klimaat. Ze zijn massaal gesneuveld omdat ze
primitieve wapens gebruikten, maar er
werden er ook geboren. De stichters van de
Interahamwe zijn niet talrijk, want de meeste
zitten in de gevangenis in Kigali of elders in
het land.
Als alibi voor de Rwandese aanwezigheid in
Congo werd het veiligheidsargument
ingeroepen. Bij de tweede inval van Rwanda
in Congo werden de verzetshaarden
gebroken die waren vergeten bij de
machtsovername in Kinshasa. Als u de
militaire informatie van het FPR hebt gevolgd
over het oprukken van de troepen, dan bent u
vertrouwd met de omsingelingstechniek van
de militairen. In hele gebieden worden de
communicatielijnen en de aanvoerlijnen
verbroken, en men trekt verder. Deze
techniek, die dateert uit de tijd van Caesar,
heeft altijd zijn vruchten afgeworpen. Caesar
trok door tot achter de linies en vernietigde
de bruggen, zodat de vijand niet meer kon
worden bevoorraad en niet kon blijven
terugvechten. Zo verloor de vijand de oorlog,
maar ook de moed. Eens in Kinshasa
aangekomen, werd het echte probleem over
het hoofd gezien, namelijk de criminelen. We
hadden wel oog voor de rijkdommen en we
hielden ons bezig met de organisatie van de
politieke structuur van Congo, maar de
werkelijke drijfveer voor de aanval, namelijk
het vervolgen van de misdadigers, waren we
vergeten. Bijgevolg vonden er invallen plaats

M. Kagiraneza. ­ Monsieur le président, je
dois me refuser à donner les chiffres, car
Interahamwe n'est pas un mouvement
statique. On le devient ou on perd le statut.
Cela dépend des enjeux. J'ai fait le calcul au
début ; ils étaient 50.000. Quand ils sont
partis au Congo, les guerres, les disparitions,
les intempéries les ont décimés. Ils mouraient
massivement parce qu'ils utilisaient des armes
rudimentaires. Mais d'autres naissaient. À
mon avis, les fondateurs des Interahamwe ne
sont pas nombreux, car l'essentiel du
contingent est en prison à Kigali et ailleurs
dans le pays.
Un des alibis pour justifier la présence
rwandaise au Congo est l'argument
sécuritaire. La seconde incursion du Rwanda
au Congo a occasionné le démantèlement des
poches de résistance que l'on avait oubliées
dans la conquête du pouvoir de Kinshasa. Si
vous avez suivi les actualités militaires du FPR
dans l'avancement des troupes, vous
connaissez la technique d'encerclement des
militaires. On laisse des zones coupées de
toute communication, de tout ravitaillement, et
on continue. Cette technique qui date de
César a toujours porté ses fruits. À chaque
fois, il passait derrière et comme il coupait les
ponts, on ne pouvait plus ravitailler ces
hommes qui dès lors ne pouvaient plus
combattre. Le moral s'effritait avec la guerre.
Après, quand on est arrivé à Kinshasa, on a
oublié le véritable problème, à savoir les
criminels. On a commencé à s'occuper des
richesses, de l'organisation de la politique
intérieure du Congo, en oubliant le véritable
mobile de l'attaque qui était la poursuite des
criminels. Par conséquent, des incursions
avaient lieu dans les zones proches du
Rwanda, dans la région du Kivu. Les chiffres
prouvaient que l'on décimait

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

26/29

17/03/14

Handelingen - Annales

in de grensgebieden met Rwanda, in de
streek van Kivu. Cijfers toonden aan dat de
bevolking in de streek van Gisenyi en van
Ruhengeri systematisch werd gedecimeerd.
Hoeveel soldaten zijn er in Congo? Er zijn
Interahamwe­krijgers en anderen die zich bij
deze groep hebben aangesloten, maar die niet
noodzakelijk misdadigers zijn. Dat wil ik
beklemtonen. In de onderhandelingen in het
kader van de nationale verzoening blijkt dat
de strijders die in Congo verblijven, bereid
zijn de oorlogsindustrie om te vormen tot een
vredesindustrie, in samenwerking met de
Rwandese bevolking. Ik heb op het internet
gelezen dat een gewezen parlementslid­
bankier geheime onderhandelingen voert. Hij
heeft het aangedurfd om naar die zogenaamde
Interahamwe en volkerenmoordenaars toe te
gaan, maar trof er vrijheidsstrijders voor de
democratie aan, die zich ongelukkigerwijze
aan de andere zijde van de grens bevonden
en daarom ten onrechte als Interahamwe
werden bestempeld.
Bij de gevangenneming van krijgsgevangenen
heb ikzelf uitdrijvingen bijgewoond van
gewezen volkerenmoordenaars die zich
hadden schuldig gemaakt aan onvergeeflijke
misdaden. Ze ondergingen gedurende twee
weken rituele wassingen, werden tot
"Rwandees Patriottisch Leger" omgedoopt en
naar het front gestuurd in Congo. De naam
`volkerenmoordenaar' is dus pasmunt, die in
het Westen op grote schaal in omloop werd
gebracht om de Rwandese aanwezigheid in
Congo te rechtvaardigen.
Bovendien heb ik een ketterij ontdekt: de
Belgen die in Rwanda vergiffenis zijn komen
vragen voor de schedels en de beenderen die
daar verspreid liggen, hebben de pathos en
de schuldgevoelens over het niet verlenen van
bijstand op de spits gedreven. Het FPR had
evenwel zelf gevraagd dat geen bijstand zou
worden verleend. Ik wil de doden niet
misbruiken, maar men heeft gezegd dat niet
alle schedels noodzakelijkerwijze van Tutsi
waren. Men kan moeilijk Hutu tonen die
gedood zijn door verdwaalde of gerichte
kogels. Eigenlijk vielen ze met knuppels en
machetes een goed georganiseerd en

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

systématiquement des populations dans la
région de Gisenyi et Ruhengeri.
Qu'en est­il du nombre de militaires au
Congo ? Il y a des militaires Interahamwe et
d'autres qui sont rattachés à ce groupe mais
qui ne sont pas forcément des criminels, je
tiens à le préciser. D'après les négociations
qui ont lieu dans le cadre de la réconciliation
nationale, les combattants présents au Congo
sont prêts à déposer les armes, à transformer
l'industrie de guerre en industrie de paix, avec
la population rwandaise. J'ai lu sur Internet
qu'un ancien parlementaire banquier qui mène
des tractations en ce sens. C'est lui qui a osé
se rendre parmi ces gens étiquetés
Interahamwe, génocidaires ; il a trouvé parmi
eux des gens qui étaient des combattants pour
la liberté, pour la démocratie, mais qui
malheureusement se sont retrouvés de l'autre
côté de la frontière, considérés comme des
Interahamwe, ce qui n'est pas sérieux. J'ai
moi­même participé, lors de la capture de
prisonniers de guerre, à ces séances
d'exorcisation d'anciens criminels
génocidaires aux crimes impardonnables. On
les faisait passer aux ablutions de deux
semaines. Ils étaient baptisés « Armée
patriotique rwandaise » et on les envoyait
combattre au Congo. Donc, le vocable de
« génocidaire » est une monnaie d'échange.
Elle fluctue souvent en Occident et justifie la
présence rwandaise au Congo. De plus, j'ai
découvert une hérésie : les Belges qui sont
venus à Kigali pour la commémoration du
7 avril 1998, je crois, ont demandé pardon
pour des crânes et des ossements qui sont
étalés là­bas. C'était une façon de pousser au
pathétique, à la culpabilité de n'avoir pas
apporter son aide. Or, c'est le FPR qui a
demandé qu'il n'y ait pas assistance. Je ne
voudrais pas utiliser les morts, mais on a dit
que tous ces crânes n'était pas forcément
ceux de Tutsis. On ne peut pas exhiber des
Hutus qui seraient morts sous des balles
perdues ou intentionnelles. En effet, ils
venaient avec des gourdins et des machettes
pour attaquer une armée bien organisée et
bien structurée.
On peut tenter de me prouver le contraire,

27/29

17/03/14

Handelingen - Annales

gestructureerd leger aan.
Men mag proberen mij het tegendeel te
bewijzen, maar ik denk dat men die mensen
die aan het front gestorven zijn en die al dan
niet gewettigde doelwitten waren, begraven
heeft. Men kan niet tonen waar ze begraven
werden. Al die schedels zijn dan opgegraven,
ze zijn daar naartoe gebracht. Men heeft hen
het etiket Tutsi opgeplakt, maar dat is niet zo.
In de oorlog moeten lijken snel worden
begraven om epidemieën te voorkomen.
Soms gebeurt dat in massagraven. Om het
begin van de volkenmoord te herdenken
worden die beenderen dan uitgestald om het
medeleven van de internationale gemeenschap
op te wekken, zodat die de ogen sluit voor de
stommiteiten die begaan worden in de
buurlanden.
Het gevaar bestaat erin dat Kagame niet meer
weet wat hij met dat leger van meer dan
100.000 man moet aanvangen. Wat kan men
met hen doen als ze uit de dienst worden
ontslagen zonder begeleidende maatregelen
om hen om te scholen en hun kracht en
energie om te buigen in een voor de Natie
opbouwende kracht? Het zijn rondtrekkende
misdadigers. Ik heb daarnet gezegd dat
genocidale oorlogsmisdadigers na twee
weken werden opgenomen in het APR.
Minister Louis Michel is onlangs naar Congo
geweest. Hij heeft een kind van 12 jaar
ontmoet dat verkracht is en zwanger gemaakt
door militairen van het RPF. Dat is niet
verbazingwekkend; ik ben zeker dat die
praktijken de zaak zijn van gewezen
`génocidaires' of gewezen militieleden die
meedogenloos hebben gevochten en die
opgenomen zijn in het leger dat thans Congo
bezet. Ik heb zelf tot dat leger behoord, maar
dan in de oostelijke provincie. De oorlog kan
niet meer worden goedgepraat, zoals vóór
1994.
Niemand kan het juiste aantal geven, maar er
zijn niet meer dan 20.000 gewapende mannen
en ze zijn niet noodzakelijk `génocidaires'.

mais je pense que l'on a enterré ces gens qui
mouraient au front et qui étaient des cibles
légitimes ou non. On ne peut pas montrer où
ils ont été enterrés. Alors on a déterré tous
ces crânes, on les a amenés là­bas. On a leur
a appliqué l'étiquette de Tutsi, ce qui n'est pas
vrai. Comme vous le savez, pendant la
guerre, on doit rapidement enterrer les
cadavres, qu'ils soient de chiens, d'oiseaux,
de vaches, de Hutus, de Tutsis, de Blancs,
etc., afin d'éviter les épidémies. Parfois, il
s'agit de fosses communes. Or, pour
commémorer le début du génocide, on
expose ces crânes, ces ossements pour
exciter la pitié de la Communauté
internationale afin qu'elle ferme les yeux sur
les bêtises qui sont en train d'être commises
dans les pays limitrophes.
Le danger est que Kagame ne sait plus quoi
faire de cette armée de plus de 100.000
hommes. Si on les démobilise, sans mesures
d'accompagnement pour les recycler et
transformer leur vigueur, leur énergie en une
force constructive de la Nation, que peut­on
en faire ? Ce sont des criminels ambulants.
J'ai dit tout à l'heure que des prisonniers de
guerre génocidaires, passés à l'eau pendant
deux semaines, intégraient l'APR.
Dernièrement, M. le ministre Louis Michel,
s'est rendu au Congo. Il a rencontré une
enfant de 12 ans violée et engrossée par des
militaires du FPR. Ce n'est pas étonnant ; je
suis sûr que ces pratiques viennent des
anciens génocidaires ou des anciens miliciens
qui se battaient sans foi ni loi et qui ont été
reversés dans l'armée qui occupe
actuellement le Congo. Moi­même, j'ai fait
partie de cette armée dans la province
orientale. Il n'y a plus de moralisation de la
guerre, comme c'était le cas avant 1994.
Personne ne pourra préciser le nombre exact,
mais il n'y a pas plus de 20.000 hommes
armés et ils ne sont pas forcément des
génocidaires.

De heer Paul Wille (VLD). ­ Was de
beschuldiging ten aanzien van de heer

M. Paul Wille (VLD). ­ L'accusation à
l'égard de M. Kagiraneza portant sur une

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

28/29

17/03/14

Handelingen - Annales

Kagiraneza van deelname aan de genocide,
een element in zijn dossier over zijn aanvraag
tot statuut van politiek vluchteling?

participation au génocide, était­elle un
élément de son dossier au sujet de sa
demande de statut de réfugié politique ?

De heer Kagiraneza. ­ Ben ik degene die
wordt beschuldigd?

M. Kagiraneza. ­ Est­ce moi qui suis
inculpé ?

De heer Paul Wille (VLD). ­ Neen. Het is
heel eenvoudig. U bent erkend als vluchteling.
Bevat het dossier dat u ter erkenning van uw
status als politiek vluchteling hebt ingediend,
de beschuldiging die tegen u werd geuit?

M. Paul Wille (VLD). ­ Non. La question
est très simple. Vous avez été reconnu
comme réfugié. Le dossier que vous avez
introduit pour être reconnu comme tel
comportait­il l'accusation fondée ou non dont
vous étiez l'objet ?

De heer Kagiraneza. ­ Bij mijn weten bevat
mijn dossier geen beschuldiging. Tot dan toe
had men mij nergens van beschuldigd.

M. Kagiraneza. ­ À ma connaissance, mon
dossier ne comportait pas d'accusation.
Jusque­là, je n'ai pas fait l'objet d'accusation.

De heer Paul Wille (VLD). ­ Toch wel.

M. Paul Wille (VLD). ­ Si.

De heer Kagiraneza. ­ Zelfs in Kigali heb ik
een blanco strafblad.

M. Kagiraneza. ­ Et même à Kigali, mon
casier judiciaire est vierge.

www.senate.be/crv/GR/gr-14.html

29/29

Haut

fgtquery v.1.9, 9 février 2024